जालना जिल्ह्यातील बदनापूर तालुक्यात लोणगाव हे ऐतिहासिक गाव वसलेले आहे. लोणगाव शिवारातील ग्रामस्थांचे प्रमुख श्रद्धास्थान म्हणून येथील येळूमाता मंदिराची ओळख आहे. परिसरातील शेतकरी आणि सर्वसामान्य नागरिकांच्या कौटुंबिक जीवनात या मंदिराला महत्त्वाचे स्थान आहे. या गावातील लोकांचा मुख्य व्यवसाय शेती आहे. येथील सुपीक जमिनीत मोठ्या प्रमाणात रताळ्याची लागवड केली जाते. शेतकरी नवीन पिकाची लागवड करताना देवी येळूमातेचा आशीर्वाद घेतात. ग्रामस्थांच्या श्रद्धेनुसार, देवी येळूमाता संपूर्ण गावाची रक्षक आणि सर्व संकटांचे निवारण करणारी अधिष्ठात्री देवता आहे. गावात होणाऱ्या प्रत्येक शुभकार्याची पहिली निमंत्रण पत्रिका देवीच्या चरणी अर्पण करण्याची जुनी परंपरा पाळली जाते.
लोणगाव हे संपूर्ण महाराष्ट्रात ‘रताळ्याचे गाव’ म्हणून ओळखले जाते. येथील प्रत्येक लहान-मोठा शेतकरी आपल्या शेतातील अर्ध्या एकरापासून ते चार-पाच एकरांपर्यंत रताळ्याची हमखास लागवड करतो. साधारणपणे जुलै महिन्यात पडणाऱ्या पावसाच्या पाण्यावर रताळ्याच्या वेलींची लागवड केली जाते. पावसाळ्यानंतरच्या काळात रताळ्याला विहिरींचे आणि शेततळ्यांचे पाणी दिले जाते. फेब्रुवारी महिन्यात महाशिवरात्रीच्या पंधरा दिवस आधी रताळे काढण्यास सुरुवात होते. येथील शेतकरी मेहनतीने आणि पारंपरिक पद्धतीने रताळ्याची शेती करतात. त्यामुळे संपूर्ण गावाचे अर्थकारण या पिकावर अवलंबून आहे. देवी येळूमातेच्या कृपेमुळेच दरवर्षी रताळ्याचे उत्तम उत्पन्न मिळते, असा येथील शेतकऱ्यांचा ठाम विश्वास आहे.
देवीचे ‘येलू आई’ वा ‘येळूमाता’ हे नाव प्रामुख्याने भाषिक बदलांमधून आणि लोकपरंपरांतून आले आहे. या नावाचा मूळ उगम कानडी भाषेतील ‘येल्लम्मा’ या शब्दापासून झाला आहे. कानडी भाषेमध्ये ‘एल्ला’ या शब्दाचा अर्थ सर्व किंवा सर्व काही असा होतो आणि ‘अम्मा’ म्हणजे आई किंवा माता असा आहे. या दोन शब्दांच्या एकत्रीकरणातून तयार झालेल्या ‘येल्लम्मा’ या शब्दाचा मूळ अर्थ सर्वांची माता किंवा जगदंबा असा होतो. महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेश या राज्यांच्या सीमावर्ती भागात तसेच मराठवाड्याच्या ग्रामीण भागात पिढ्यानपिढ्या होत गेलेल्या प्रादेशिक भाषिक बदलांमुळे ‘येल्लम्मा’ या शब्दाचे रूपांतर ‘येळूमाता’ किंवा ‘येलू आई’ या नावांमध्ये झाले. कर्नाटकची ‘येल्लम्मा’ आणि मराठवाड्यातील असरखेडा-लोणगाव परिसरातील ‘येलू आई’ यांच्यात सांस्कृतिक, भाषिक आणि धार्मिक संबंध आहेत. हा संबंध प्रामुख्याने भाषिक संक्रमण, लोकपरंपरा आणि पुराणकथा यांच्या माध्यमातून जोडला गेलेला आहे.
कर्नाटक व महाराष्ट्रातील मराठवाडा या दोन्ही प्रदेशांमधील समाजजीवन शतकानुशतके सांस्कृतिक, धार्मिक आणि ऐतिहासिक पातळीवर एकमेकांशी जोडलेले आहे. 
प्राचीन काळातील चालुक्य, राष्ट्रकूट, यादव आणि नंतरच्या काळातील बहामनी व निजामशाही या राजवटींनी महाराष्ट्र आणि कर्नाटक या दोन्ही प्रदेशांच्या विविध भागांवर प्रदीर्घ काळ शासन केले होते. या ऐतिहासिक एकत्रीकरणामुळे सीमावर्ती भागातील भाषा, खाद्यसंस्कृती आणि सामाजिक चालीरीती एकमेकांमध्ये मिसळून गेल्या आहेत. मराठवाड्यातील लातूर, नांदेड आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील सोलापूर हे जिल्हे कर्नाटकच्या थेट सीमेवर आहेत. त्यामुळे जालना जिल्ह्याचाही कर्नाटकशी थेट आणि अप्रत्यक्ष व्यापारी संबंध आहे. शेतीमाल, कापड उद्योग आणि रोजगाराच्या निमित्ताने होणाऱ्या मानवी स्थलांतरामुळे येथील आर्थिक जीवन एकमेकांशी जोडले गेले आहे. याशिवाय सीमावर्ती भागांमध्ये अनेक पिढ्यांपासून चालत आलेल्या रोटी-बेटी व्यवहारामुळे, म्हणजेच आंतरराज्य विवाहांच्या संबंधांमुळे, दोन्ही प्रदेशांतील कौटुंबिक आणि सामाजिक जीवन सांस्कृतिकदृष्ट्या एकमेकांवर अवलंबून आहे. जालन्यातील ‘येलू आई’ मंदिर हे याच प्रादेशिक सांस्कृतिक देवाणघेवाणीचे प्रतीक मानले जाते.
धार्मिक ग्रंथ आणि पुराणांतील वर्णनानुसार ‘येलू आई’ या देवीला प्रामुख्याने ‘रेणुका माता’ यांचेच रूप मानले जाते.
‘स्कंद पुराण’ या प्राचीन ग्रंथातील ‘सह्याद्री खंड’ या भागात तसेच ‘रेणुका माहात्म्य’ या ग्रंथामध्ये रेणुका मातेची कथा सविस्तरपणे दिलेली आहे. या पौराणिक आख्यायिकेनुसार, रेणुका ही ऋषी जमदग्नी यांची पत्नी आणि भगवान परशुरामांची माता होय. माता रेणुकेकडे असलेल्या अद्भुत शक्तीमुळे ती रोज नदीवर जाऊन केवळ वाळूचा घट म्हणजेच माठ तयार करत असे आणि त्या कच्च्या माठात ऋषींच्या पूजेसाठी पाणी भरून आणत असे. तिच्या पातिव्रत्याच्या प्रभावामुळे तो वाळूचा घट फुटत नसे. परंतु एका दिवशी नदीवर पाणी भरत असताना तिला गंधर्वाचे रूप दिसले आणि तिचे मन क्षणभर विचलित झाले. त्यामुळे त्या दिवशी तिच्याकडून वाळूचा घट तयार झाला नाही. रिकाम्या हाताने आश्रमात परतलेल्या रेणुकेची ही स्थिती पाहून ऋषी जमदग्नी क्रोधित झाले आणि त्यांनी आपल्या पुत्रांना मातेचा शिरच्छेद करण्याची आज्ञा दिली. इतर पुत्रांनी ही आज्ञा नाकारली, मात्र परशुरामांनी पित्याची आज्ञा पाळत माता रेणुका आणि आज्ञा न मानणाऱ्या भावांचा शिरच्छेद केला. पुत्राच्या या आज्ञाधारकतेवर प्रसन्न होऊन जमदग्नी ऋषींनी परशुरामांना वरदान मागण्यास सांगितले. त्यानुसार परशुरामांनी आपली माता आणि भावांना पुन्हा जिवंत करण्याची मागणी केली. ऋषींच्या संमतीनंतर, परशुरामांनी घाईगडबडीत मातेचे शीर धडाला जोडले. 
परंतु ते शीर चुकून एका मातंग समाजातील स्त्रीच्या धडावर जोडले गेले. या प्रसंगानंतर जिवंत झालेली ही देवी एका विशेष रूपात प्रकट झाली. दक्षिण भारताच्या लोकपरंपरेत आणि मौखिक इतिहासात ती सर्वसामान्य लोकांची रक्षक तसेच आजारांचे व दुःखाचे निवारण करणारी देवी म्हणून ‘येल्लम्मा’ या नावाने प्रसिद्ध झाली. या पुनर्जन्माच्या प्रक्रियेमुळे रेणुका माता ही पारंपरिक चौकटीपलीकडे जाऊन, सर्वसामान्य बहुजन समाजाची, कष्टकऱ्यांची आणि दुःखितांची रक्षक बनली. कर्नाटकात सौंदत्ती येथे या रूपात तिला ‘येल्लम्मा’ म्हणून पुजले गेले, तर हाच सांस्कृतिक प्रवाह पुढे मराठवाड्यात प्रवाहित होऊन जालन्यातील लोणगाव-असरखेडा सारख्या ग्रामीण भागात ती ‘येलू आई’ या नावाने ग्रामदेवता म्हणून प्रस्थापित झाली.
लोणगाव-असरखेडा मार्गावरून साधारणपणे एक किलोमीटर अंतरावर, एका लहानशा टेकडीवर येळूमाता मंदिर आहे. मंदिराच्या समोरील भागात तीन प्राचीन दीपस्तंभ आहेत. या दीपस्तंभांपासून मंदिरापर्यंतच्या मार्गावर प्रांगणात भाविकांच्या सोयीसाठी पत्र्याच्या शेड उभारण्यात आलेल्या आहेत. प्रांगणात मंदिराच्या समोर होमकुंड आहे. दर्शनमंडप, सभामंडप व गर्भगृह अशी या मंदिराची संरचना आहे. 
प्रांगणातून सुमारे २१ पायऱ्या चढून उंच अधिष्ठानावर असलेल्या मंदिराच्या दर्शनमंडपात प्रवेश होतो. दर्शनमंडपातून आधुनिक बांधणी असलेल्या मंदिराच्या प्रशस्त सभामंडपात प्रवेश होतो. सभामंडपात संगमरवरी फरसबंदी केलेली आहे. सभामंडपात पुढे प्रदक्षिणामार्ग सोडून गर्भगृहाची रचना आहे. गर्भगृहात उंच वज्रपीठावर येळू आईची तांदळा स्वरूपातील शेंदूरचर्चित मूर्ती आहे. या मूर्तीच्या डावीकडे आणखी दोन स्थानिक देवतांचे शेंदूरचर्चित पाषाण आहेत. या मंदिराच्या मुखमंडप व गर्भगृहावर शिखरे आहेत. मंदिरापासून काही पायऱ्या चढून गेल्यावर येळूमातेचे गुप्त ठिकाण आहे. अनेक भाविक तेथे आवर्जून दर्शनासाठी जातात.
मंदिरात वर्षभरात अनेक लहान-मोठे उत्सव आणि सण पारंपरिक पद्धतीने साजरे केले जातात. आश्विन महिन्यातील शारदीय नवरात्रोत्सवाचा काळ महत्त्वाचा मानला जातो. नवरात्राच्या नऊ दिवसांमध्ये देवीची रोज विविध रूपांत पूजा केली जाते. दररोज सकाळी आणि संध्याकाळी देवीची विशेष महापूजा व आरती केली जाते. नवरात्रीच्या काळात परिसरातील आणि तालुक्यातील हजारो भाविक देवीच्या दर्शनासाठी रांगा लावतात.
विजयादशमी म्हणजेच दसऱ्याच्या दिवशी मंदिरात विशेष शस्त्रपूजा आणि सीमोल्लंघन सोहळा पार पडतो. या सोहळ्यानंतर देवीच्या विशेष पालखी सोहळ्याने नवरात्रोत्सवाची सांगता होते. दर महिन्याला येणाऱ्या पौर्णिमेला तसेच प्रत्येक आठवड्यातील मंगळवार आणि शुक्रवार या दिवसांना ‘येलू आई’च्या पूजेसाठी महत्त्वाचे मानले जाते. विशेषतः आषाढ आणि श्रावण महिन्यातील प्रत्येक मंगळवारी आणि शुक्रवारी मंदिरात विशेष गर्दी असते. या दिवसांत महिला एकत्र येऊन देवीची ओटी भरतात. या सर्व उत्सवांच्या वेळी गोंधळ आणि जोगवा या पारंपरिक लोककलांच्या माध्यमातून देवीचे जागरण केले जाते. महाशिवरात्रीचा सण देखील लोणगाव परिसरात उत्साहाने साजरा केला जातो.
महाशिवरात्रीला उपवासासाठी लागणाऱ्या रताळ्याचे लोणगाव हे मुख्य उत्पादक केंद्र आहे. त्यामुळे या काळात संपूर्ण शिवारात मोठी धावपळ पाहायला मिळते. शेतकरी आपल्या शेतातील रताळ्याचा पहिला नैवेद्य देवी येळूमातेच्या चरणी अर्पण करतात. या नैवेद्यानंतरच रताळ्यांची बाजारपेठेत मोठ्या प्रमाणात विक्री सुरू होते. भाविकांसाठी दररोज हे मंदिर सकाळी सहा वाजल्यापासून रात्री नऊ वाजेपर्यंत दर्शनासाठी खुले असते.
