महाकाली मंगला देवी संस्थान

देऊळगाव देवी, ता. जाफराबाद, जि. जालना

जालना जिल्ह्यातील जाफराबाद तालुक्यात असलेल्या देऊळगाव गावाला शासकीय स्तरावर ‘देऊळगाव उगले’ असे नाव आहे. जनमानसात मात्र या गावाला ‘देऊळगाव देवी’ या नावाने ओळखले जाते. गावाच्या या नामांतरामागे आणि लोकप्रियतेमागे येथील प्राचीन महाकाली मंगला माता मंदिराचा प्रभाव दिसून येतो. हा परिसर प्रामुख्याने कृषीप्रधान संस्कृतीचा आहे. येथील स्थानिक शेतकरी पेरणीच्या हंगामात आणि पीक काढणीच्या वेळी देवीच्या दर्शनाला विशेष प्राधान्य देतात. शेतात उत्पादित झालेल्या पहिल्या धान्याचा नैवेद्य मंदिरात अर्पण करण्याची प्रथा येथे परंपरेने पाळली जाते. ग्रामस्थांच्या दैनंदिन जीवनात, सामाजिक कार्यात आणि कौटुंबिक निर्णयांमध्ये देवीच्या साक्षीने घेतलेला कौल किंवा झालेला सामाजिक निर्णय गावामध्ये अंतिम मानला जातो.

जाफराबाद हा जालना जिल्ह्यातील एक महत्त्वाचा तालुका गणला जातो. जालना जिल्ह्याची निर्मिती १ मे १९८१ रोजी झाली. ऐतिहासिक नोंदींनुसार, मुघल सम्राट औरंगजेबाच्या काळात जाफरखान नावाच्या जहागीरदाराने हे शहर वसवले. औरंगजेबाकडून जाफरखान याला जाफराबादसह इतर ११५ गावांची जहागिरी मिळाली होती. जाफराबाद हे पूर्णा आणि केळणा नद्यांच्या संगमावर वसलेले ऐतिहासिक शहर आहे. देऊळगाव उगले हे गाव जाफराबाद तालुक्यात असून ते जाफराबाद शहरापासून जवळ म्हणजेच ४ किमी अंतरावर आहे. येथील मुख्य आकर्षण महाकाली मंगला माता मंदिर आहे.

ऐतिहासिक कालखंडाचा विचार करता जाफराबाद परिसराला मोठा इतिहास आहे. सन १८०३ मध्ये मराठे आणि ब्रिटिश सैन्य यांच्यात झालेली ऐतिहासिक अस्साईची लढाई जाफराबाद परिसराजवळ लढली गेली. या लढाईतील ब्रिटिश सैनिकांची व अधिकाऱ्यांची ऐतिहासिक स्मारके जाफराबाद तालुक्यात आहेत. देऊळगाव देवी हे गाव ऐतिहासिक काळापासून जाफराबाद प्रशासकीय क्षेत्राचा एक भाग मानले गेले आहे. प्राचीन काळापासून जाफराबाद प्रदेशात धान्य, कापूस, स्थानिक कापड आणि घोंगड्यांचा मोठा व्यापार चालत असे. जाफराबाद शहरात औरंगजेबाच्या काळात १६६४ मध्ये बांधलेली मशीद ऐतिहासिक बांधकामाचे उत्तम उदाहरण मानली जाते. तसेच, शाहजहानच्या काळात १६३० मध्ये बांधलेला मोठा पाण्याचा हौद त्या काळातील वास्तुकलेचा पुरावा आहे. याच कालखंडाच्या आसपास देऊळगाव देवी येथील महाकाली मंगला माता मंदिराची स्थापना झाली असावी, असा निष्कर्ष अभ्यासक काढतात.

महाकाली हे आदिशक्तीचे प्रभावी रूप मानले जाते. देऊळगाव येथील मंदिरात महाकाली देवतेची पूजा ‘मंगला माता’ या विशेष सौम्य रूपात केली जाते. शाक्त संप्रदायामध्ये मंगला माता हे भक्तांचे कल्याण करणारे आणि कौटुंबिक सुख प्रदान करणारे रूप मानले जाते. संहारक शक्ती असणारी महाकाली येथे आईच्या ममत्वाच्या रूपात भक्तांचे रक्षण करते, असा स्थानिकांचा विश्वास आहे. चंद्रपूर येथील प्रसिद्ध महाकाली मंदिराप्रमाणेच देऊळगावच्या देवीला भाविक मोठ्या प्रमाणावर नवस बोलतात. नवस पूर्ण झाल्यावर देवीला पारंपरिक पद्धतीने साडी आणि चोळी अर्पण करण्याची प्रथा येथे पाळली जाते. परिसरातील नवविवाहित दाम्पत्य विवाहाचा पहिला मान म्हणून देवीच्या दर्शनासाठी येथे येतात. गावाचे रक्षण करणारी ग्रामदेवता म्हणून भाविक देवीची नित्य नियमाने पूजा करतात. परिसरातील दुष्काळ किंवा संकटसमयी देवीच्या मंदिरात सामूहिक शांततापाठ आणि अभिषेक केला जातो.

जाफराबाद-चिखली रस्त्यावर देऊळगाव देवी गावाबाहेर या मंदिराची भलीमोठी प्रवेश कमान आहे. या कमानीपासून एक किमी अंतरावर, गावाच्या मध्यवर्ती ठिकाणी महाकाली मंगला देवी मातेचे मंदिर आहे. मंदिरासमोर एक वैशिष्ट्यपूर्ण दगडी दीपमाळ आहे. एका चौथऱ्यावर कमळाकृती रचनेत ही दीपमाळ स्थित आहे. दर्शनमंडप, सभामंडप आणि गर्भगृह अशी या मंदिराची संरचना आहे. पाच पायऱ्या चढून उंच अधिष्ठानावर असलेल्या मंदिराच्या दर्शनमंडपात प्रवेश होतो. दर्शनमंडपाच्या दोन्ही बाजूला असलेल्या चौथऱ्यांवर सिंहशिल्पे आहेत. दर्शनमंडपातून प्रशस्त सभामंडपात प्रवेश होतो. सभामंडपात सर्वत्र संगमरवरी फरसबंदी आहे. सभामंडपात मध्यभागी गर्भगृहाच्या समोर होमकुंड आणि एका बाजूला देवीची पालखी आहे. मध्यभागी प्रदक्षिणामार्ग सोडून गर्भगृहाची रचना आहे. गर्भगृहात एका उंच वज्रपीठावर देवीची शेंदूरचर्चित मूर्ती आहे. विविध वस्त्रे व अलंकारांसह देवीच्या नाकात मोत्यांची नथ, कानात चांदीच्या मासोळ्या, चांदीचे डोळे आणि मुकुट आहे. मंदिरावर गोलाकार आणि निमुळते होत जाणारे शिखर आहे. त्यावर दोन आमलक आणि कळस आहे.

वर्षातील विविध सण आणि उत्सवांमध्ये नवरात्रोत्सवाचा काळ येथे उत्साहात साजरा केला जातो. आश्विन शुद्ध प्रतिपदेला मंदिरात पारंपरिक घटस्थापना केली जाते. नऊ दिवस मंदिरात अखंड दिवा लावण्याची पूर्वापार परंपरा आजही ग्रामस्थ निष्ठेने पाळतात. या काळात रोज सकाळी आणि संध्याकाळी महाआरतीचे आयोजन केले जाते. अष्टमीच्या रात्री होणारा विशेष होमहवन विधी हा परिसरातील भाविकांसाठी मुख्य धार्मिक विधी असतो. दसऱ्याच्या दिवशी देवीची गावातून पालखी काढण्यात येते. गावकरी आपल्या घरासमोर रांगोळी व फुलांची सजावट करून पालखीचे स्वागत करतात. नवरात्रीच्या काळात मंदिराच्या परिसरात भाविकांसाठी महाप्रसादाचे देखील आयोजन केले जाते.

चैत्र महिन्यात चैत्र शुद्ध अष्टमी म्हणजेच दुर्गाष्टमीच्या मुहूर्तावर मंदिराची वार्षिक जत्रा सुरू होते. ही जत्रा तीन ते चार दिवस चालते. जत्रेच्या निमित्ताने संपूर्ण मंदिरात फुलांची सजावट केली जाते. या जत्रोत्सवाची सुरुवात चैत्र शुद्ध सप्तमीला सायंकाळी ७.१५ वाजता बारागाडे भेटण्याच्या कार्यक्रमाने होते. यावेळी गावातील विविध मानकरी वेगवेगळ्या भागांतून बारा बैलगाड्या सजवून मंदिराच्या दिशेने आणतात. या सर्व गाड्या मंदिरासमोर एकाच वेळी एकत्र येतात. त्यांना एकामागे एक ओळीत जोडण्यासाठी एकत्र आणण्याच्या या प्रक्रियेला ‘बारागाडे भेटणे’ असे म्हणतात. या सर्व गाड्या एकत्र आल्यानंतर त्यांची विधिवत पूजा केली जाते. यानंतर दुसऱ्या दिवशी चैत्र शुद्ध अष्टमी म्हणजेच दुर्गाष्टमीला सकाळी ७.१५ वाजता महाकाली मंगला देवीचे विधिवत पूजन केले जाते. याच दिवशी दुपारी ४.१५ वाजता यात्रेतील प्रमुख आकर्षण असलेला बारागाडे ओढण्याचा पारंपरिक सोहळा पार पडतो. रात्री भाविकांसाठी जागर उत्सवाचे आयोजन करण्यात येते. हा जागर उत्सव रात्री ९ वाजल्यापासून दुसऱ्या दिवशी म्हणजेच चैत्र शुद्ध नवमीच्या पहाटे ४.३० वाजेपर्यंत चालतो. पहाटे ५.२० वाजता देवीच्या स्वारीचे आगमन होते. त्यानंतर पहाटे ५.३० वाजता देवीचा पोत निघतो आणि सकाळी ६ वाजता या पोताचे विसर्जन केले जाते. या जत्रोत्सवानिमित्त जाफराबाद ते देऊळगाव देवी दरम्यान महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळातर्फे अनेक यात्रा विशेष एसटी बस फेऱ्या चालवल्या जातात.

उपयुक्त माहिती

  • जाफराबाद येथून ४ किमी अंतरावर
  • जालना येथून ६० किमी अंतरावर
  • जाफराबाद शहरापासून एसटी व खासगी वाहनांची सुविधा
  • खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
  • परिसरात निवास व न्याहारीची सुविधा आहे
Back To Home

मंदिरे