नागेश्वर महादेव मंदिर

सावरगाव म्हस्के, ता. जाफराबाद, जि. जालना

जाफराबाद तालुक्यातील सावरगाव म्हस्के येथील नागेश्वर महादेव मंदिर हे परिसरातील हजारो भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. राष्ट्रसंत जनार्दन स्वामी मौनगिरीजी महाराज यांच्या परंपरेतील स्वामी योगीराज माधवगिरीजी बाबा यांच्या प्रेरणेने २००३ मध्ये या मंदिराची उभारणी झाली. १३ जुलै १९९३ रोजी मंगळवारी येथे सर्प (नागेश्वर भगवान) आला होता. त्यांनी ११व्या दिवशी समाधी घेतली, असा या मंदिराचा इतिहास आहे. गावातील कोणालाही सर्पदंश झाल्यावर येथील शिवपिंड काळी पडते आणि विष उतरल्यावर ती पूर्ववत होते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.

मराठवाड्याच्या इतिहासामध्ये जाफराबाद क्षेत्राला महत्त्वाचे स्थान राहिले आहे. ऐतिहासिक काळातील मुघलाई व निजामशाही अमलाखालील संघर्षाची पार्श्वभूमी सावरगाव परिसराला आहे. तसेच हैदराबाद मुक्ती संग्रामाच्या काळातही जालना आणि परिसरातील गावांनी मोठा लढा दिला होता. स्वातंत्र्योत्तर काळात या दुष्काळी प्रदेशात शांतता प्रस्थापित करण्याचे काम प्रामुख्याने आध्यात्मिक संप्रदायांनी केले. परिसरातील लोकांवर राष्ट्रसंत जनार्दन स्वामी मौनगिरीजी महाराज यांच्या मौन साधना आणि विचारांचा मोठा प्रभाव पडला. जनार्दन स्वामींच्या पश्चात त्यांचा वारसा चालवण्याची जबाबदारी त्यांचे पट्टशिष्य स्वामी योगीराज माधवगिरीजी यांनी स्वीकारली. स्वामी माधवगिरीजी यांनी मराठवाड्याच्या ग्रामीण भागात संप्रदायाचे कार्य वाढवण्यासाठी अनेक दौरे केले. त्यांच्या या दौऱ्यांमुळे सावरगाव म्हस्के गावातील भाविक एकत्र आले आणि २००३ मध्ये येथे नागेश्वर महादेव मंदिराची उभारणी पूर्ण झाली. नागेश्वर मंदिर आता जनार्दन स्वामींच्या विचारांचे एक महत्त्वाचे केंद्र बनले आहे.

मंदिराच्या स्थापनेचा आणि नागेश्वर महाराजांचा प्रगट होण्याचा इतिहास वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. असे सांगितले जाते की मंगळवार दिनांक १३ जुलै १९९३ रोजी येथे नागेश्वर भगवान (नाग देवता) प्रगट झाले. नागेश्वर भगवान प्रगट झाल्यानंतर पहिल्याच दिवशी ग्रामस्थांनी त्यांची मनोभावे आरती केली. त्यानंतर नागेश्वर भगवंतांनी याच ठिकाणी वास्तव्य केले आणि सलग १० दिवस त्यांनी पूर्ण उपवास केला. या १० दिवसांच्या कालावधीत स्थानिक गावकऱ्यांनी एकत्र येऊन मोठ्या भक्तीभावाने येथे भजन आणि पूजन केले. या भजन-पूजनाच्या वेळी नागेश्वर महाराज येथे जमलेल्या सर्व भाविक मंडळींच्या समोर प्रत्यक्ष खेळत असत. यानंतर ११व्या दिवशी सायंकाळी ४ वाजून ३० मिनिटांनी त्यांनी याच ठिकाणी समाधी घेतली. सद्गुरु जनार्दन स्वामींना स्वतः भगवान नागेश्वरांनी याच ठिकाणी साक्षात्कार दिला होता, अशीही भाविकांची श्रद्धा आहे. येथील नागेश्वर महाराजांच्या जागृततेविषयी भाविकांमध्ये मोठी श्रद्धा आहे. गावाच्या शिवारात किंवा परिसरात कोणालाही साप चावला, तर येथील नागेश्वर महादेवाची पिंड अचानक काळी पडते. नागाचे विष उतरल्यानंतर ती पिंड पुन्हा पूर्ववत म्हणजेच आपल्या मूळ रंगात येते, असा अनेक भक्तांचा अनुभव आहे.

सावरगाव म्हस्के येथील हे मंदिर राष्ट्रसंत जनार्दन स्वामी मौनगिरीजी महाराज यांच्या आध्यात्मिक परंपरेशी जोडलेले आहे. जनार्दन स्वामी मौनगिरीजी महाराज यांनी महाराष्ट्रामध्ये धार्मिक जागृतीचे मोठे कार्य केले आणि त्यांनी समाजाला ईश्वरी भक्तीसोबतच नीतिमत्तेचा मार्ग दाखवला. “धर्म जागो जनार्दनांचा” हे त्यांच्या संप्रदायाचे ब्रीदवाक्य मानले जाते. परमार्थ प्रवण पुरुषांना आणि पुराणांतर्गत मोक्ष देणाऱ्या प्रमेय सूत्रांच्या मंत्रांचे मनन सुलभ व्हावे यासाठी राष्ट्रसंत श्री सद्गुरु जनार्दन स्वामी मौनगिरीजी महाराज यांनी आपल्या समग्र आध्यात्मिक अनुभवातून ‘नित्य नियम विधी’ शोधून काढली. अनेक श्लोकांचे सुनियोजित संकलन असलेल्या या विधीच्या श्रद्धापूर्वक पठणाने भाविकांना पुण्य, प्रतिभा, प्रज्ञा आणि परमात्मा प्राप्ती होऊ शकते, असा महाराजांचा संकेत आहे. जनार्दन स्वामींच्या या कार्यातून प्रेरणा घेऊन त्यांचे पट्टशिष्य स्वामी योगीराज माधवगिरीजी यांनी मंदिराच्या निर्मितीसाठी विशेष प्रयत्न केले. स्वामी माधवगिरीजी यांनी आपल्या गुरुंच्या आज्ञेचे पालन करत एकूण तीन प्रमुख शिवमंदिरांची उभारणी केली. यामध्ये त्यांनी पहिले मंदिर गोंधनखेड येथे गौरीशंकर मंदिर, दुसरे जवखेड येथे जनेश्वराचे मंदिर आणि तिसरे मंदिर सावरगाव येथे नागेश्वर महादेवाचे मंदिर उभारले. या मंदिराची उभारणी पूर्ण झाल्यानंतर नागेश्वराची प्राणप्रतिष्ठा स्वामी माधवगिरीजी यांच्या हस्ते करण्यात आली. त्या प्रसंगी शिवस्वरूप नारायणदेव बाबा आणि समर्थ खटकेश्वर बाबा यांसारख्या साधुसंतांची उपस्थिती सावरगावात होती.

सावरगाव म्हस्के गावाबाहेरील प्रमुख मार्गावर या मंदिराची मोठी कमान आहे. तेथून काही अंतरावर गावाच्या मध्यवर्ती भागात स्थित असलेले हे मंदिर उंच अधिष्ठानावर आहे. दर्शनमंडप, सभामंडप व गर्भगृह अशी मंदिररचना आहे. प्रांगणातून सात पायऱ्या चढून मंदिराच्या दर्शनमंडपात प्रवेश होतो. सभामंडपाच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला द्वारपालांच्या प्रतिमा आहेत. प्रशस्त सभामंडपात मध्यभागी एका चौथऱ्यावर नंदीची मोठी मूर्ती व त्यासमोर कासवशिल्प आहे. सभामंडपाच्या भिंतींमध्ये असलेल्या देवकोष्टकांमध्ये देवीदेवतांच्या मूर्ती आहेत. सभामंडपात गर्भगृहाच्या दर्शनी भिंतीजवळ राष्ट्रसंत जनार्दन स्वामी मौनगिरीजी महाराज यांची मोठी प्रतिमा आहे. गर्भगृहात मध्यभागी नागेश्वर महादेवाची पिंड आहे. पिंडीच्या मागील भिंतीतील देवकोष्टकात पार्वती मातेची मूर्ती आहे. याशिवाय गर्भगृहात गणपतीचीही मूर्ती आहे. नागेश्वर महादेव मंदिराच्या गर्भगृहावरील शिखर वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. या शिखराला पाच थर आहेत आणि त्यातील प्रत्येक थरावर अनेक देवकोष्टके आहेत. या देवकोष्टकांमध्ये विविध देव-देवता, साधू व संतांची शिल्पे आहेत. शिखराच्या शिरोभागी दोन आमलक व त्यांवर कळस आहेत.

सावरगाव म्हस्के येथील नागेश्वर महादेव मंदिरामध्ये वर्षभर विविध सण व उत्सवांचे आयोजन केले जाते. मंदिराचा वार्षिक वर्धापन दिन सोहळा हा येथील सर्वांत मोठा उत्सव मानला जातो. दरवर्षी २३ फेब्रुवारी रोजी हा सोहळा आयोजित केला जातो. या वर्धापन दिनाचे औचित्य साधून मंदिरात ‘श्री शिवपंचायतन यज्ञ सोहळा’ संपन्न होतो. या अहोरात्र चालणाऱ्या यज्ञ सोहळ्याच्या पूर्वतयारीसाठी सावरगाव म्हस्के गावातील सर्व कुटुंबे अनेक आठवडे अगोदर कामाला लागतात. यावेळी गावातील प्रत्येक घरातून यज्ञासाठी लागणारे साहित्य आणि धान्य गोळा केले जाते. यज्ञाच्या दिवशी मंदिर परिसरात होमकुंड उभारून धार्मिक मंत्रोच्चारांच्या घोषात त्यात आहुती दिल्या जातात. हा यज्ञ सोहळा पूर्ण झाल्यानंतर मंदिरात ‘गोपाल कृष्ण पूजा’ आणि प्रवचनाचे आयोजन केले जाते. या वार्षिक वर्धापन दिन सोहळ्याची सांगता महाप्रसादाने होते. महाप्रसाद वितरणासाठी मंदिर परिसरात एक मोठा मंडप उभारला जातो. या महाप्रसादाचा लाभ सावरगाव म्हस्के गावातील लोकांसह आजूबाजूच्या अनेक गावांमधील भाविक मोठ्या संख्येने घेतात.

श्रावण महिन्यात येथे दर सोमवारी अभिषेक आणि पायी कावड यात्रा काढली जाते. यामध्ये भाविक विविध ठिकाणांहून कावडीमध्ये पाणी भरतात आणि ती कावड खांद्यावर वाहून मंदिरापर्यंत आणतात. या कावडीतील जलाचा शिवपिंडीवर शास्त्रोक्त पद्धतीने जलाभिषेक केला जातो. याशिवाय प्रत्येक महिन्याला येथे शिवरात्रही साजरी केली जाते. या मासिक शिवरात्रीच्या वेळी महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. यासाठी गावातील महिला स्वतःच्या घरचे पीठ आणि इतर किराणा साहित्य जमा करून स्वयंस्फूर्तीने पोळ्या लाटण्याचे काम करतात. या कार्यात केवळ सावरगावच नव्हे, तर कुंभारझरी, हातोडी आणि मळभीर यांसारख्या शेजारच्या गावांमधील महिला देखील मोठ्या संख्येने एकत्र येऊन सेवा अर्पण करतात. या मासिक उत्सवाव्यतिरिक्त मंदिरात प्रत्येक सोमवारी आणि गुरुवारी सामूहिक भजन सोहळा संपन्न होतो. यामध्ये ‘श्री नागेश्वर महिला भजनी मंडळ’ भक्तीसंगीताचे सादरीकरण करते. दररोज सकाळी ६ ते दुपारी १२ व सायंकाळी ४ ते रात्री ८ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.

उपयुक्त माहिती:

  • जाफराबाद येथून १५ किमी अंतरावर
  • जालना येथून ४६ किमी अंतरावर
  • जाफराबाद शहरापासून एसटीची सुविधा
  • खासगी वाहने मंदिरापर्यंत येऊ शकतात
  • परिसरात निवास व न्याहारीची सुविधा आहे
Back To Home

मंदिरे