मराठवाड्यातील जालना जिल्ह्यात ऐतिहासिक आणि मंदिर स्थापत्यकलेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे असलेले भोलेश्वर महादेव मंदिर स्थित आहे. जालना तालुक्यामधील बर्डी या गावी वसलेले हे मंदिर होळकर राजवटीतील स्थापत्यशैलीचा एक महत्त्वाचा ऐतिहासिक नमुना मानला जातो. उज्जैन येथील महाकाल मंदिर व या मंदिराचे स्थान एकाच रेखांशावर असल्याने या मंदिराला विशेष खगोलीय महत्त्व प्राप्त झालेले आहे. या मंदिराच्या प्रांगणात नियमितपणे कृषिविषयक मार्गदर्शन कार्यशाळा आयोजित केली जाते. हा वैशिष्ट्यपूर्ण उपक्रम निसर्गातील प्रजननाचा संबंध अभ्यासण्याच्या दृष्टीने राबवला जातो.
महादेवांना ‘भोलेश्वर’ किंवा ‘भोलानाथ’ हे नाव त्यांच्या साध्या, निष्पाप आणि भक्तांवर सहज प्रसन्न होणाऱ्या स्वभावामुळे मिळालेले आहे. संस्कृत भाषेतील मूळ पुराणांमध्ये या स्वभावासाठी ‘आशुतोष’ असा शब्द वापरला जातो. या शब्दाचा अर्थ वेगाने किंवा थोड्याशा उपासनेनेही तृप्त होणारा असा आहे. प्रादेशिक भाषांमध्ये, विशेषतः हिंदी आणि मराठी लोकमानसात आणि साहित्यात याच संकल्पनेला ‘भोला’ किंवा ‘भोलेश्वर’ म्हणून संबोधले गेले आहे. या नावाचा थेट संदर्भ आणि या मागच्या कथा प्रामुख्याने शिवपुराण, श्रीमद्भागवत पुराण, स्कंद पुराण आणि महाराष्ट्रातील शिवलीलामृत या ग्रंथांमध्ये सविस्तरपणे पाहायला मिळतात. 
या ग्रंथांमधील कथा महादेवांच्या विशिष्ट रूपावर प्रकाश टाकतात. ते भक्ताचा हेतू न ओळखता केवळ त्याच्या तात्कालिक भक्तीला पाहून त्याला वरदान देतात.
‘शिवपुराण’ या ग्रंथातील ‘रुद्र संहिता’ आणि ‘शतरुद्र संहिता’ या भागांमध्ये महादेवांच्या या साध्या स्वभावाचे अनेक दाखले आहेत. या संदर्भातील एक कथा भस्मासुराची होय. भस्मासुराने महादेवांना प्रसन्न करण्यासाठी तप केले. जेव्हा महादेव प्रकट झाले, तेव्हा त्याने ‘आपण ज्याच्या डोक्यावर हात ठेवू तो भस्म व्हावा’ असा वर मागितला. महादेवांनी त्याचा कोणताही हेतू न विचारता, साधेपणाने त्याला तो वर देऊन टाकला. नंतर जेव्हा तोच असुर महादेवांवर हात ठेवण्यासाठी धावला, तेव्हा भगवान विष्णूंना मोहिनी रूप घेऊन महादेवांचे रक्षण करावे लागले. ही कथा महादेवांच्या कपटरहित आणि निष्पाप मनाचे दर्शन घडवते. या कारणामुळे त्यांना ‘भोलानाथ’ किंवा ‘भोलेश्वर’ म्हटले गेले आहे.
‘स्कंद पुराणा’तील ‘काशी खंड’ आणि ‘अवंत्य खंड’ यांमध्ये महादेवांच्या लिंग रूपाची आणि त्यांच्या नावांची माहिती दिलेली आहे. त्यानुसार, इतर देवतांना प्रसन्न करण्यासाठी यज्ञ, क्लिष्ट मंत्र आणि विशिष्ट नियमांचे पालन करावे लागते, 
परंतु महादेव हे बेलपत्र अर्पण केले तरी समाधानी होतात. ते राजा आणि रंक, देव आणि दानव असा कोणताही भेद करत नाहीत. रावण आणि बाणासूर या राक्षसांनी भक्तीच्या जोरावर महादेवांना प्रसन्न करून घेतले होते. महादेवांनी त्यांना आपले आत्मलिंग प्रदान केले होते. भक्ताच्या सामाजिक किंवा नैतिक स्थितीचा विचार न करता त्याच्या श्रद्धेचा आदर करणाऱ्या या वैशिष्ट्यामुळे त्यांना ग्रंथांमध्ये ‘भोलेश्वर’ म्हटले गेले आहे.
महाराष्ट्राच्या धार्मिक आणि ऐतिहासिक साहित्याचा विचार केला तर संत श्रीधर स्वामी नाझरेकर यांनी अठराव्या शतकात लिहिलेला ‘शिवलीलामृत’ हा ग्रंथ महत्त्वाचा आहे. या ग्रंथातील अकराव्या अध्यायात येणारी एका पारध्याची कथा महादेवांच्या भोलेश्वर नावाचे उत्तम उदाहरण आहे. जंगलात शिकारीसाठी गेलेला एक पारधी एका झाडावर बसून शिकारीची वाट पाहत असतो. त्यावेळी त्याच्या हातून नकळतपणे त्या झाडाची पाने खाली असलेल्या शिवलिंगावर पडतात. तो दिवस महाशिवरात्रीचा होता व पारध्याच्या हातून नकळतपणे महादेवाची पूजा होत होती. त्याचा कोणताही धार्मिक हेतू नसतानाही त्या साध्या कृतीने प्रसन्न होऊन महादेव त्याला मोक्ष प्रदान करतात. श्रीधर स्वामींनी आपल्या ग्रंथात महादेवांचा उल्लेख ‘भोला भाविक’, ‘आशुतोष’ आणि ‘भोलानाथ’ असा केलेला आहे.
बर्डी येथील भोलेश्वर महादेव मंदिर अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात राजा यशवंतराव होळकर यांच्या काळात बांधले गेले. महाराज यशवंतराव होळकर यांचा जन्म पुण्यातील खेड तालुक्यातील वाफगाव येथे झाला. भारताचे नेपोलियन म्हणून त्यांची इतिहासात ओळख आहे. वयाच्या एकोणिसाव्या वर्षी वडील तुकोजीराव यांच्या सोबतीने त्यांनी खर्ड्याच्या लढाईत निजामाला पराजित केले होते. पेशव्यांशी झालेल्या मतभेदामुळे त्यांनी मध्य प्रदेशातील माहेश्वर येथे स्वतःचा राज्याभिषेक केला आणि होळकर साम्राज्याची स्थापना केली. मुघल सम्राट शाह आलम दुसरा याला ब्रिटिशांच्या तावडीतून सोडवण्याचे प्रयत्न केले म्हणून त्यांना मुघल सम्राटाने ‘महाराजाधिराज राज राजेश्वर अलीजा बहादूर’ अशी पदवी बहाल केली होती. भरतपूर येथे झालेल्या लढाईत त्यांनी ब्रिटिशांचा पराभव करून ब्रिटिश सत्तेच्या प्रतिमेला तडा दिला. त्यांनी ब्रिटिश सैन्य अधिकारी जनरल लेक आणि लॉर्ड वेलस्ली यांना माघार घेण्यास भाग पाडले होते. आपल्या दूरदृष्टीने मध्यप्रदेशातील भानपुरा येथे तोफा तयार करण्याचा कारखाना काढला होता. त्यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध एकूण अठरा युद्धे केली होती. सततच्या लढाया व धावपळ यामुळे भानपुरा येथे २८ ऑक्टोबर १८११ रोजी त्यांचे निधन झाले. आपल्या कार्यकाळात त्यांनी अनेक धार्मिक स्थळांची निर्मिती केली होती. 
भोलेश्वर महादेव मंदिर त्या बांधकामांपैकीच एक होय. यशवंतराव होळकर यांच्या सैन्याचा राबता या भागात राहिला होता, त्यामुळे संरक्षणात्मक आणि धार्मिक दृष्टीने या मंदिराची निर्मिती मराठा स्थापत्यशैलीच्या प्रभावातून करण्यात आली.
गावाजवळ असलेल्या या मंदिरापर्यंत रस्ता आहे. मंदिरासमोर वाहनतळ आणि प्रांगण आहे. नजीकच्या काळात मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आलेला आहे. मंदिरासमोर प्रांगणात कोरीव पाषाणात बांधलेल्या दीपमाळा आहेत. दुमजली दर्शनमंडप, सभामंडप, अंतराळ व गर्भगृह अशी मंदिराची रचना आहे. अर्धमंडपाचे प्रवेशद्वार प्रांगणापेक्षा उंचावर आहे आणि या प्रवेशद्वारास पाच पायऱ्या आहेत. पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूस सुरक्षा कठडे आहेत. अर्धमंडपाच्या प्रवेशद्वारास नक्षीदार लाकडी झडपा आहेत. अर्धमंडपाच्या वरील मजल्यावर नगारखाना आहे. सभामंडपात वज्रपीठावर नंदीची मूर्ती आहे. सभामंडपात उजव्या व डाव्या बाजूला आणखी दोन गर्भगृहे आहेत. उजव्या बाजूच्या गर्भगृहात वज्रपीठावर पार्वतीची मूर्ती आहे आणि डावीकडील गर्भगृहात गणपतीची शेंदूरचर्चित पाषाणमूर्ती आहे.
सभामंडपापुढे सुमारे दोन फूट खोल अंतराळ आहे. अंतराळापुढे गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार आहे. गर्भगृहाच्या द्वारशाखांवर उभ्या धारेची नक्षी असून तिच्या ललाटबिंबावर गणपतीचे शिल्प आहे. प्रवेशद्वारात नक्षीदार द्वारशाखा आहेत. गर्भगृहात शिवपिंड व महादेवांची मूर्ती आहे. शिवपिंडीस भस्माचे लिंपण केलेले असते आणि तिला वस्त्रे व अलंकारांनी शृंगारले जाते. अंतराळातून तळघरात येण्यासाठी पायऱ्या आहेत. या तळघरात जमिनीवर आणखी एक शिवपिंड आहे. सभामंडपाच्या छतावर चौकोनी घुमटाकार शिखर आहे. शिखराच्या शीर्षभागी आडव्या लघूशिखरांची शालरचना आहे आणि त्यावर कळस आहेत. सभामंडपाच्या डाव्या व उजव्या बाजूला असलेल्या गणपती व पार्वती यांच्या गर्भगृहाच्या वर चौकोनी घुमटाकार शिखरे आहेत. गर्भगृहाच्या छतावर चौकोनी, उंच व वर निमुळते होत गेलेले शिखर आहे. शिखराच्या चारही बाजूच्या भिंतींवर प्रत्येकी तीन अंगी शिखरांची रचना आहे. प्रांगणात मंदिरासमोर भक्तनिवासाची इमारत व अन्नछत्र आहे. याशिवाय प्रांगणात पुजारी व सेवेकऱ्यांची निवासस्थाने आहेत.
महाशिवरात्री हा येथील वार्षिक उत्सव आहे. त्या निमित्ताने हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन करण्यात येते. यावेळी सलग सात दिवस मंदिरात भजन, कीर्तन, गायन, ग्रंथवाचन, पारायण, महायज्ञ, महाप्रसाद आदी कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. महाशिवरात्रीस शिव यज्ञाचे आयोजन केले जाते. यामध्ये अग्नी प्रज्वलित करण्यासाठी एकवीस स्वतंत्र अग्निकुंडे तयार केली जातात. श्रावण महिन्यात परिसरातील विविध गावांतून गंगाकावड आणून शिवपिंडीचा अभिषेक केला जातो. मंदिरात नागपंचमी, श्रावण पौर्णिमा, दसरा, दिवाळी, कोजागिरी पौर्णिमा, नवरात्री, गणेश जयंती आदी सण व उत्सव साजरे केले जातात. दररोज सकाळी ७ ते रात्री ८ वाजेपर्यंत भाविकांना येथे दर्शन घेता येते.
