वीरेश्वर महादेव मंदिर

सिहुंज, ता. मेहदावाद, जि. खेडा

गुजरात प्रदेशात, खेडा जिल्ह्याला प्रेमाने ‘चरोतर’ म्हणून ओळखले जाते – हे नाव एकतर सुवर्ण पानांची भूमी किंवा गुरांसाठी हिरवेगार कुरण दर्शवते. मेहदावाद तालुक्यात, जिथे अत्यंत सुपीक जमिनीमुळे शेती हा मुख्य व्यवसाय म्हणून भरभराटीला आला आहे, तिथे वात्रक नदीच्या काठावर भगवान शिवाला समर्पित अनेक मंदिरे आहेत. यापैकी, सिहुंज गावातील प्राचीन वीरेश्वर महादेव मंदिर हे श्रद्धेचे सर्वोच्च स्थान मानले जाते. पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या भक्तीचे प्रतीक म्हणून पूजनीय असलेले वीरेश्वर महादेव हे आपल्या भक्तांच्या ‘मानता’ (नवस) पूर्ण करणारे दैवत म्हणून मोठ्या प्रमाणावर प्रसिद्ध आहेत. या मंदिराचे एक वैशिष्ट्यपूर्ण आणि गूढ स्वरूप म्हणजे मुख्य ‘शिवलिंगा’भोवती सतत वाहणारा पाण्याचा प्रवाह.

ऐतिहासिक विद्वानांचा असा अंदाज आहे की, सहा ते सातशे वर्षे जुने असलेले वीरेश्वर महादेव मंदिर बहुधा गुजरातच्या सोळंकी किंवा वाघेला राजवटीत बांधले गेले असावे. मध्ययुगीन काळात, तंबाखूच्या उत्पादनामुळे ‘सुवर्ण पान’ जिल्हा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या खेडाच्या आर्थिक समृद्धीने अनेक कलात्मक आणि भव्य मंदिरांची निर्मिती करण्यास प्रोत्साहन दिले. याच काळात मेहदावाद शहराचा संस्थापक सुलतान महमूद बेगडा याने अनेक हिंदू मंदिरांवर आक्रमणे केली होती. स्थानिक ऐतिहासिक नोंदींनुसार, सुलतान बेगडाने स्वतः वीरेश्वर महादेव मंदिराच्या ‘शिखरा’चे नुकसान केले होते.

अठराव्या शतकात, प्रसिद्ध कथाकार कवी शामळ भट्ट मंदिराच्या प्रांगणात येऊन ‘सरस्वती-साधने’मध्ये (विद्येच्या देवतेची भक्ती) मग्न होत असत. १६९४ मध्ये अहमदाबाद जिल्ह्यातील गोमतीपूर गावात जन्मलेले शामळ भट्ट यांनी आपल्या आजोबांच्या मार्गदर्शनाखाली धार्मिक शिक्षण पूर्ण केले. वीरेश्वर आणि आनंदीबाई यांच्या पोटी जन्मलेल्या त्यांनी ‘पद्यावर्ता’ – लोककथांवर आधारित कथाकाव्याचा एक प्रकार लोकप्रिय केला. राजा विक्रमादित्य यांना नायक म्हणून केंद्रस्थानी ठेवून लिहिलेल्या त्यांच्या साहित्यात ‘सिंहासन बत्तीसी’, ‘बैताल पचीसी’, ‘सुडा बहोतेरी’, ‘नंद बत्तीसी’, ‘मदन-मोहन’, ‘पद्मावती’, ‘रखिदास चरित्र’, ‘भद्र-भामिनी’ आणि ‘चंद्र-चंद्रावती’ यांसारख्या सव्वीस प्रमुख कृतींचा समावेश आहे. त्यांना गुजराती भाषेत ‘छाप्पा’ काव्यप्रकार आणण्याचे श्रेयही दिले जाते. असे मानले जाते की, त्यांच्या वडिलांचे नाव या मंदिराच्या मुख्य दैवताच्या सन्मानार्थ वीरेश्वर ठेवण्यात आले होते. शामळ भट्ट यांचे १७६९ मध्ये निधन झाले.

मंदिराच्या स्थानिक दंतकथेनुसार, प्राचीन काळी जेव्हा सिहुंजचा परिसर घनदाट जंगल होता, तेव्हा गुराखी तिथे आपली गुरे चारत असत. त्यांनी पाहिले की एक दुभती गाय दररोज एका विशिष्ट जागेवर आपले दूध अर्पण करायची. त्या ठिकाणी जमीन खोदल्यावर, स्थानिकांच्या आश्चर्याचा धक्का बसला आणि एक ‘शिवपिंड’ प्रकट झाली. गावकऱ्यांच्या सामूहिक प्रयत्नांतून, प्रकट झालेल्या दैवताची स्थापना करण्यासाठी नंतर एक मंदिर उभारले गेले. मुख्य वास्तूला लागून ‘धर्म की पेढी’ नावाचे एक छोटे मंदिर आहे, ज्याच्या जमिनीवर ‘पद्मपादुका’ (कमळाच्या पाऊलखुणा) आहेत. स्थानिक परंपरेनुसार, हे ते पवित्र ठिकाण आहे जिथे धर्मराज युधिष्ठिर आपल्या अज्ञातवासाच्या काळात विश्रांती घेत होते.

सिहुंजजवळून जाणाऱ्या मुख्य रस्त्यावरून मंदिराकडे जाणारा एक फाटा आहे. प्रवेशद्वारावर एक कमान आहे, जिथून एक अरुंद रस्ता थेट मंदिराकडे जातो. प्रवेश केल्यावर, आपण दगडी फरसबंदी असलेल्या एका प्रशस्त अंगणात पोहोचतो, जिथे ‘कदंब’ची झाडे – जी श्रीकृष्णाच्या आठवणी जागृत करतात – आणि एक प्राचीन विहीर आहे. गावकऱ्यांचे म्हणणे आहे की या विहिरीतील पाणी ‘अक्षय’ आहे. मंदिराच्या समोर लोखंडी खांबांवर आधारलेले पत्र्याचे छप्पर असलेला एक ‘रंगमंडप’ आहे, ज्यामध्ये कवी शामळ भट्ट यांचा पुतळा आहे. या मंडपात, शिखरे आणि कलशांनी सुशोभित अशा चार खांबांच्या छत्राखाली एक ‘शिवपिंड’ स्थापित आहे. या छत्राच्या बाजूला एक ‘यज्ञकुंड’ आहे. परिसरात पुजाऱ्यांची निवासस्थाने, मंदिर कार्यालय आणि एक सांस्कृतिक सभागृह देखील आहे.

उत्तर भारतीय ‘नागर’ शैलीच्या वास्तुकलेचा प्रभाव असलेले वीरेश्वर महादेव मंदिर सुमारे दोन फूट उंच ‘अधिष्ठाना’वर (प्लॅटफॉर्म) वसलेले आहे. मुख्य प्रवेशद्वाराच्या दगडी बांधकामावर नाजूक कोरीव काम केलेले आहे. मंदिर पारंपारिक रचनेचे पालन करते, ज्यामध्ये मुखमंडप, दर्शनमंडप, सभामंडप, अंतराल आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. मुखमंडप दोन सुशोभित खांबांवर आधारलेला आहे. सभामंडपाच्या प्रवेशद्वारासमोर असलेल्या दर्शनमंडपात एका चबुतऱ्यावर ‘नंदी’ची मूर्ती विराजमान आहे, त्यानंतर कासवाची मूर्ती आहे. बंदिस्त गोलाकार सभामंडपात विविध देवदेवता आणि भौमितिक नक्षीकाम केलेले अष्टकोनी खांब आहेत. त्याचे छत देव, वनस्पती आणि प्राण्यांच्या चित्रांनी रंगवलेले आहे. प्रवेशद्वाराच्या भिंतींवर ‘द्वारपालांच्या’ प्रतिमा आहेत आणि ‘ललाटबिंबा’वर (मध्यवर्ती लिंटेल) ‘शिवपिंड’ कोरलेली आहे. ‘गर्भगृहा’त प्रवेश करण्यासाठी चांदीच्या पत्र्याने मढवलेले प्रवेशद्वार आहे, ज्यावर भगवान गणेश आणि देवी लक्ष्मीचे कोरीव काम आहे. गर्भगृहाच्या मध्यभागी, ‘शिवपिंड’ पितळी आवरणाने आणि फणा काढलेल्या तांब्याच्या नागाने सुशोभित केलेली आहे. वर एक ‘अभिषेक-पात्र’ लटकलेले आहे आणि जवळच एक त्रिशूळ उभा आहे. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीवरील एका कोनाड्यात देवी पार्वतीची मूर्ती आहे.

मंदिराचा बाह्य भागही तितकाच सुबक आहे. सभामंडपाच्या घुमटाकार छतावर ‘स्तूपिका’ (शिखर) आणि कळस आहे. गर्भगृहाच्या छताच्या चार कोपऱ्यांवर उप-शिखरे आहेत, ज्यांच्यावर प्रत्येकी एक आमलक (खाच असलेली चकती) आणि कळस आहे. या चार शिखरांच्या मध्यभागी असलेले मुख्य शिखर चौकोनी आणि पायऱ्यांच्या रचनेत असून, त्याच्या सर्व बाजूंना दैवी मूर्ती असलेली कोनाडे आहेत. याच्या शिखरावर एक आमलक, सुवर्णजडित कळस आणि ‘धर्मध्वज’ शोभून दिसतो. ‘जंघा’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या बाह्य भिंतींवर क्लिष्ट कोरीव कामाद्वारे विविध पौराणिक कथा दर्शविल्या आहेत. मुख्य मंदिराच्या शेजारी जगद्गुरु शंकराचार्य स्मृती मंदिर आहे, जिथे ‘शिवपिंड’ देखील प्रतिष्ठित आहे.

हे मंदिर वर्षभर आध्यात्मिक कार्याचे केंद्र असते. ‘महाशिवरात्र’ हा सर्वात महत्त्वाचा वार्षिक उत्सव असून, पहाटेपासूनच भाविकांच्या लांबच लांब रांगा लागतात.

या दिवशी, ‘शिवपिंडी’ला दूध, दही आणि मधाने अभिषेक केला जातो आणि ‘बेलपत्र’ अर्पण केले जातात. रात्री ‘चार प्रहर पूजा’ आणि जागरणाचा कार्यक्रम होतो. उत्सवामध्ये ‘भजन’, ‘कीर्तन’ आणि ‘प्रवचन’ यांचा समावेश असतो.

श्रावण महिन्यातील सोमवारी भाविकांची विशेष गर्दी असते, तर ‘नागपंचमी’, ‘कृष्ण जन्मोत्सव’, ‘चैत्र नवरात्र’, ‘दसरा’ आणि ‘दिवाळी’ हे सणही मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६ ते रात्री ८ वाजेपर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती 

  • मेहदावादपासून १४ किमी आणि खेडापासून २४ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  •  मेहदावादपासून GSRTC बस सेवा उपलब्ध आहे.
  •  खाजगी वाहने थेट मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  •  परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  •  संपर्क – प्रफुल्लभाई पटेल, अध्यक्ष, भ्रमणध्वनी – ९७१२६१२७३३; रामाभाई परमार, उपाध्यक्ष, भ्रमणध्वनी – ९८७९९७४९१९
Back To Home