सोमनाथ महादेव मंदिर

खेडा शहर, ता. खेडा, जि. खेडा

संपूर्ण खेडा जिल्हा प्रदेश ‘चरोतर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. संस्कृत शब्द ‘चारु’ पासून व्युत्पन्न झालेला ‘चरोतर’ हा शब्द, जो सुंदर आहे असा अर्थ दर्शवतो. सुपीक आणि हिरव्यागार जमिनीने नटलेल्या या परिसरातील स्थानिक बोलीभाषेला ‘चरोतरी’ असे संबोधले जाते. वात्रक आणि शेढी नद्यांच्या संगमावर उंचावर वसलेले खेडा शहरातील सोमनाथ महादेव मंदिर हे आसपासच्या परिसरातील भाविकांसाठी श्रद्धेचे सर्वोच्च केंद्र मानले जाते. भगवान शिव हे वैराग्य आणि सृजन यांचे मूर्तिमंत रूप असल्याने, त्यांची उपासना जीवनातील संकटांच्या काळात धैर्य प्रदान करते, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे. खरोखरच, या मंदिराचे उल्लेख या भूमीतील विविध लोकगीतांमधून गुंजत असतात.

खेडा शहराचा आणि येथील मंदिर परिसराचा इतिहास अत्यंत प्राचीन आहे. संस्कृत साहित्यात या शहराचा उल्लेख ‘खेटक’ असा आढळतो. प्राचीन काळी हे शहर ‘खेटक आहार’ किंवा ‘मंडल’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या विस्तीर्ण प्रदेशाचे मुख्य प्रशासकीय केंद्र होते. इ.स. ४७० ते इ.स. ७८८ या काळात वल्लभीच्या मैत्रक राजांनी या प्रदेशावर राज्य केले; त्यांच्या अनेक ताम्रपटांमध्ये ‘खेटक’ हे नाव आढळते. मैत्रक साम्राज्याच्या अस्तानंतर, इ.स. ७८८ मध्ये दक्षिणेतील राष्ट्रकूट घराण्याच्या कर्क दुसऱ्या राजाने आपल्या राज्याचा उत्तरेकडे विस्तार केला आणि आपली राजधानी खेटक येथे हलवली. इ.स. ९५० ते इ.स. १३०० या कालखंडातील चौलुक्य (सोलंकी) काळात गुजरातमध्ये मंदिर स्थापत्यकलेचा सुवर्णकाळ होता. असे मानले जाते की, सुमारे ७०० ते ८०० वर्षे जुने असलेले हे मंदिर याच चौलुक्य काळात बांधले गेले होते. इ.स. १२९९ नंतर, मध्ययुगीन काळात या शहरावर दिल्ली आणि गुजरातचे सुलतान, मुघल आणि मराठ्यांचे राज्य होते. इ.स. १८०३ मध्ये ब्रिटिशांनी या जिल्ह्याचा काही भाग आपल्या ताब्यात घेतला आणि त्याला ‘कैरा’ असे नाव दिले. इ.स. १८१७ पर्यंत संपूर्ण जिल्हा ब्रिटिश प्रशासनाखाली आला आणि तो बॉम्बे प्रेसिडेन्सीचा भाग बनला.

या प्रदेशाने देशाच्या स्वातंत्र्यलढ्यातही महत्त्वपूर्ण योगदान दिले असून, सरदार वल्लभभाई पटेल आणि रविशंकर व्यास यांसारख्या नेत्यांशी या प्रदेशाचे घनिष्ठ संबंध राहिले आहेत. खेडा जिल्ह्याचे सांस्कृतिक जीवन आणि या प्राचीन मंदिराचे सविस्तर वर्णन गुजरात राज्य गॅझेटियरमध्ये आढळते. ऑक्टोबर १९९७ मध्ये आनंद जिल्ह्याची निर्मिती झाल्यानंतर खेडा जिल्ह्याचे मुख्यालय नडियादला हलवण्यात आले असले, तरी खेडा शहर आणि येथील सोमनाथ मंदिराचे ऐतिहासिक महत्त्व आजही अबाधित आहे.

पौराणिक संदर्भांनुसार, सोमनाथ या नावाचा अर्थ ‘चंद्राचा स्वामी’ असा होतो. चंद्रदेवाने राजा दक्षच्या शापातून मुक्त होण्यासाठी प्रभास पाटन येथे भगवान शिवाचे कठोर तप केले होते. खेडा येथील हे मंदिर त्याच श्रद्धेचे प्रतीक मानले जाते. भगवान शिव हे महाकाल (काळाचा महान स्वामी) आणि मृत्युंजय (मृत्यूवर विजय मिळवणारे) म्हणून पूजनीय असल्याने, येथे शिवलिंगाची (शिवाचे प्रतीकात्मक रूप) पूजा केली जाते. मंदिराच्या उत्पत्तीबाबतच्या एका दंतकथेनुसार, प्राचीन काळी हा संपूर्ण प्रदेश हिडिंब वन नावाच्या दाट जंगलाचा भाग होता. स्थानिक गुराखी आपली गुरे चरायला या जंगलात आणत असत. कळपातील एक दुभती गाय अचानक दूध देणे बंद करते, तेव्हा एका गुराख्याने तिचे बारकाईने निरीक्षण केले. त्याला असे दिसून आले की, जंगलात शिरल्यावर ती गाय एका विशिष्ट ठिकाणी जाऊन स्वतःहून दूध (पन्हा) सोडत असे. ही गोष्ट त्याने आपल्या सहकाऱ्यांना सांगितल्यावर, त्यांनी मिळून त्या जागेचे उत्खनन केले आणि त्यांना एक शिवपिंड सापडली. खूप प्रयत्न करूनही ती शिवपिंड जमिनीतून बाहेर काढता आली नाही, त्यामुळे गुराख्यांनी ग्रामस्थांच्या सहकार्याने त्याच ठिकाणी मंदिराची उभारणी केली. आज गर्भगृहात पूजली जाणारी स्वयंभू शिवपिंड ही त्याच काळातील असल्याचे मानले जाते.

मुख्य रस्त्याच्या कडेला वसलेल्या या मंदिराच्या समोर एक प्रशस्त पार्किंगची जागा आहे. मंदिराच्या चारही बाजूंना असलेल्या तटबंदीच्या प्रवेशद्वारातून आपण मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश करतो. या प्रवेशद्वाराला बाहेरच्या बाजूला लाकडी आणि आतल्या बाजूला लोखंडी दरवाजे आहेत. ज्याच्या दोन्ही बाजूंना रक्षकांसाठी स्वतंत्र कक्ष आहेत. विस्तीर्ण प्रांगणामध्ये, भाविकांसाठी ठिकठिकाणी बसण्याची व्यवस्था करण्यात आली आहे. या प्रांगणात एकूण १२५ लहान-मोठी शिव मंदिरे आहेत. विद्वानांचे असे मत आहे की, विविध कालखंडांत बांधलेली ही मंदिरे दिवंगत पुजाऱ्यांच्या समाधी आहेत. यातील काही वास्तू पारंपारिक मारू-गुर्जर स्थापत्यशैली दर्शवतात, तर काही भाजक्या विटांनी बांधलेल्या असून त्या अलीकडच्या काळातील आहेत.

मुख्य मंदिर रचनेत मुखमंडप, सभामंडप, अंतराल आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. पूर्वेकडे तोंड असलेल्या मंदिराच्या प्रवेशद्वारासमोर एकामागे एक अशा दोन नंदीच्या मूर्ती आहेत. लाकडी कोरीव काम असलेल्या प्रवेशद्वाराच्या भिंतीवर द्वारपालांची चित्रे रेखाटलेली आहेत. सभामंडपाला उजव्या आणि डाव्या बाजूला दोन अतिरिक्त दरवाजे आहेत. सभामंडपाच्या आत, एका चौरंगावर नंदीची मूर्ती विराजमान आहे. गर्भगृहाकडे जाणाऱ्या अंतराळात, उजव्या आणि डाव्या बाजूच्या देवकोष्ठांमध्ये गणेश आणि हनुमानाची मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या जमिनीच्या मध्यभागी स्वयंभू शिवपिंड असून, त्यावर पितळी नागाचा फणा आहे. गर्भगृहाच्या छताला अभिषेक पात्र आणि चांदीचा कळस लटकवलेला दिसतो. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीवरील एका कोनाड्यात पार्वतीची मूर्ती उभी आहे. सभामंडपाच्या छतावर घुमटाकार शिखर असून, त्याच्या शिखरावर कलशाला आधार देणारे दोन आमलक आहेत. गर्भगृहाच्या वर चौकोनी आकाराचे, निमुळते होत जाणारे शिखर असून ते अनेक लहान उप-शिखरांनी सुशोभित केलेले आहे. मुख्य शिखराच्या टोकावरही एक आमलक आणि कलश आहे.

वर्षभरात साजऱ्या केल्या जाणाऱ्या विविध उत्सवांपैकी, महाशिवरात्रीचा उत्सव येथे मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. या प्रसंगी, भाविक दुध, मध आणि पाण्याने शिवलिंगाचा अभिषेक करतात. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी, विशेष आरती आणि पूजेसाठी भाविकांची मोठी गर्दी जमते. श्रावण वद्य अष्टमीला, म्हणजेच जन्माष्टमीला मोठा उत्सव साजरा केला जातो. कार्तिक पौर्णिमा किंवा देव दिवाळीच्या दिवशी, मंदिर दिव्यांनी विशेषरित्या सजवले जाते. दीपावलीच्या संपूर्ण कालावधीत, संपूर्ण मंदिर परिसर दिव्यांच्या प्रकाशाने उजळून निघतो. याव्यतिरिक्त, श्री कृष्ण जन्मोत्सव, नाग पंचमी, चैत्र आणि शारदीय नवरात्री आणि दसऱ्याच्या निमित्ताने विशेष धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. सोमवार, एकादशी, प्रदोष आणि पौर्णिमा व अमावस्येच्या दिवशी मंदिरात भाविकांची मोठी गर्दी असते. दररोज सकाळी ७, दुपारी १२ आणि संध्याकाळी ७ वाजता आरती केली जाते. पहाटेच्या वेळी, भाविक भजन गात मंदिराची प्रदक्षिणा करतात, या प्रथेला ‘प्रभात फेरी’ असे म्हणतात. भाविक दररोज सकाळी ६ ते रात्री १० वाजेपर्यंत दर्शन घेऊ शकतात.

उपयुक्त माहिती

  • खेडा बस स्थानकापासून ६०० मीटर अंतरावर स्थित आहे.
  • खेडा येथून राज्य परिवहन (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय, मो. ७६०७३ ५२०१७
Back To Home

मंदिरे