विघ्नहर पार्श्वनाथ दिगंबर जैन मंदिर

मधुपूरी, ता. महुवा, जि. सुरत

महुवा गावात (जे ऐतिहासिकदृष्ट्या मधुकनगर किंवा मधुपूरी म्हणून ओळखले जाते) स्थित असलेले विघ्नहर पार्श्वनाथ दिगंबर जैन मंदिर हे भाविकांचे एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे. हे मंदिर सुमारे एक हजार वर्षे जुने मानले जाते. या मंदिरात ११ व्या आणि १२ व्या शतकातील प्राचीन मूर्ती असून, हे ठिकाण शतकानुशतके जैन मुनी आणि भाविकांसाठी एक प्रमुख आध्यात्मिक केंद्र राहिले आहे. येथे विराजमान असलेले भगवान पार्श्वनाथ भाविकांच्या इच्छा पूर्ण करतात, अशी श्रद्धा आहे, ज्यामुळे केवळ जैनच नव्हे तर इतर धर्मांचे लोकही येथे आकर्षित होतात.

पूर्णा नदीच्या काठावर वसलेले महुवा हे ऐतिहासिक काळी शिक्षणाचे केंद्र होते. अखिल भारतीय दिगंबर जैन महासभेने प्रकाशित केलेल्या बलभद्र जैन यांच्या ‘भारत के दिगंबर जैन तीर्थ’ या पुस्तकानुसार, या ठिकाणाला एक उल्लेखनीय साहित्यिक आणि आध्यात्मिक वारसा लाभला आहे. १५९२ ईसवी मध्ये, सरस्वती गच्छ परंपरेतील भट्टारक प्रभाकर यांचे शिष्य भट्टारक वादिचंद्र यांनी येथे ‘ज्ञान सूर्योदय’ हे नाटक लिहिले होते. नाटकाच्या अंतिम श्लोकावरून असे समजते की, हे नाटक संवत १६४८ मध्ये माघ शुक्ल अष्टमीला मधुकनगर येथे पूर्ण झाले होते. याव्यतिरिक्त, ‘पार्श्वनाथ जयमाला’ या ग्रंथात महुवा येथील भगवान पार्श्वनाथ यांचा उल्लेख आढळतो, जो या ठिकाणाची प्राचीनता अधोरेखित करतो. सुरुवातीला, हे ठिकाण श्री १००८ भगवान चंद्रप्रभू दिगंबर जैन मंदिरासाठी ओळखले जात असे. कालांतराने, येथे पार्श्वनाथ मूर्तीची प्रतिष्ठापना करण्यात आली, ज्यामुळे हे सध्याचे तीर्थक्षेत्र म्हणून विकसित झाले.

पार्श्वनाथ मूर्तीची आख्यायिका अत्यंत रंजक आहे. असे म्हटले जाते की, महुवा येथील दोन प्रमुख व्यापारी, डाह्याभाई आणि कायाभाई यांना एका रात्री सारखीच स्वप्ने पडली. त्यांच्या स्वप्नात एका दिव्य पुरुषाने सांगितले की, खानदेशातील सुलतानबाद प्रदेशातील तुळवा नावाच्या गावात भगवान पार्श्वनाथ यांची मूर्ती जमिनीत गाडलेली आहे. या दृष्टांतानुसार, हे बंधू तुळवा येथे गेले, त्यांनी उत्खनन केले आणि त्यांना भगवान पार्श्वनाथ यांची एक सुंदर मूर्ती सापडली. त्यांनी ती मूर्ती महुवा येथे आणली, जिथे भट्टारक विद्यानंदीजी यांनी चंद्रप्रभू मंदिरात तिची प्रतिष्ठापना केली.

आणखी एका कथेनुसार, सुलतानबादमधील एका शेतकऱ्याला शेत नांगरताना ही मूर्ती सापडली आणि त्याने काही काळ ती आपल्या घरी ठेवली. याबद्दल माहिती मिळाल्यावर, जैन समाजाने ती मूर्ती महुवा येथे आणली. मूर्ती घेऊन येणारा रथ महुवा येथे थांबला, ज्यामुळे ती मूर्ती मंदिराच्या तळघरातील गर्भगृहात स्थापित करण्यात आली. कालांतराने, ही मूर्ती आपल्या चमत्कारी शक्तींमुळे प्रसिद्ध झाली आणि दूरवरून भाविक येथे येऊ लागले.

या मंदिराने आपल्या इतिहासात तीन मोठी नैसर्गिक संकटे अनुभवली आहेत. १९२९ मध्ये मंदिराच्या जवळ असलेल्या १० घरांना आग लागली, ज्यामुळे चंद्रप्रभू आणि पार्श्वनाथ मंदिराच्या कोरीव लाकडी संरचनेचे नुकसान झाले. त्यानंतर, १९६८ आणि १९७० मध्ये पूर्णा नदीला आलेल्या पुरामुळे अधिक नुकसान झाले. या आव्हानांनंतरही मूर्ती सुरक्षित राहिल्या. त्यानंतर मुंबई, सुरत आणि इतर शहरांतील जैन भाविकांच्या योगदानातून मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला आणि एक भव्य शिखरबंद मंदिर उभारण्यात आले.

मंदिराचे प्रवेशद्वार लाल दगडाच्या कोरीव खांबांनी बनवलेले आहे. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना मंदिराच्या भिंतींवर समृद्धी आणि भव्यतेचे प्रतीक असलेले राजेशाही हत्तींचे (गजराज) भव्य आणि रंगीत पुतळे आहेत. प्रवेशद्वाराच्या वर पाच मजली खांबासारखी भव्य रचना आहे, जी मंदिराच्या वास्तुशिल्पाची भव्यता वाढवते. या प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यावर, दोन्ही बाजूंना चार मजली धर्मशाळा दिसतात. पुढे गेल्यावर, भाविक एका प्रशस्त अंगणात पोहोचतात, जिथे पिण्याच्या पाण्याची सोय (प्याऊ) आहे.

अंगणाच्या मध्यभागी मुख्य मंदिर आहे, जे एका उंच चबुतऱ्यावर (जगती) स्थित आहे. मंदिर तीन भागांत विभागलेले आहे: मुखमंडप, रंगमंडप आणि गर्भगृह. दहा पायऱ्या चढून गेल्यावर मुखमंडप लागतो, जो मकर तोरणांनी सजवलेल्या कोरीव खांबांनी सुशोभित आहे. हे खांब सुरसुंदरींच्या शिल्पांनी अधिकच खुलून दिसतात, जे उत्कृष्ट कारागिरीचे दर्शन घडवतात.

खांबांच्या पायथ्याशी द्वारपालांचे पुतळे सावध मुद्रेत उभे आहेत, जे पवित्र वातावरण अधिक वाढवतात. मुखमंडपाच्या उजव्या बाजूला, रंगमंडपाच्या बाहेरील भिंतीवरील एका कोनाड्यात भगवान पार्श्वनाथ यांची काळ्या पाषाणातील आकर्षक मूर्ती आहे.

रंगमंडपाचे प्रवेशद्वार कोरीव द्वारशाखांनी सजवलेले आहे, जे कलात्मक तपशील दर्शवते. या चौकटींच्या पायथ्याशी द्वारपाल आणि सेविकांची सुंदर शिल्पे कोरलेली आहेत, जी मंदिराची भव्यता वाढवतात. रंगमंडप स्वतः प्रशस्त असून अनेक कोरीव खांबांवर आधारलेला आहे, ज्यातील प्रत्येक खांब उत्कृष्ट कारागिरीचे प्रतीक आहे.

रंगमंडपात प्रवेश केल्यावर उजव्या बाजूला गर्भगृह आहे. रंगमंडपाच्या बाहेरील भिंतीवरील देवकोष्ठांमध्ये पवित्र मूर्ती आहेत. त्यामध्ये क्षेत्रपाल देवांची शेंदूरचर्चित मूर्ती आणि भगवान पार्श्वनाथ यांची शासन देवी मानल्या जाणाऱ्या माता पद्मावती यांची मूर्ती आहे.

गर्भगृहाला तीन प्रवेशद्वारे आहेत. मुख्य मध्यवर्ती दरवाजातून प्रवेश केल्यावर, कमळाच्या आसनावर (पद्मासन) विराजमान भगवान चंद्रप्रभूंची भव्य संगमरवरी मूर्ती दिसते. आठवे तीर्थंकर भगवान चंद्रप्रभू यांचे प्रतीक चंद्र आहे. मूर्तीच्या वर तीन छत्रे आहेत, जी अधोलोक, मध्यलोक आणि देवलोक या तीन लोकांवरील त्यांच्या अधिपत्याचे प्रतीक आहेत.

उजव्या बाजूच्या प्रवेशद्वारातून प्रथम तीर्थंकर भगवान आदिनाथ यांचे दर्शन घडते. डाव्या बाजूच्या प्रवेशद्वाराकडे परतल्यावर, भाविकांना पुन्हा एकदा भगवान चंद्रप्रभूंच्या शांत उपस्थितीचा अनुभव येतो. गर्भगृहातील सर्व मूर्ती एकाच आडव्या संगमरवरी चौथऱ्यावर विराजमान आहेत. यासोबतच, गर्भगृहात इतर तीर्थंकरांच्या पाषाण आणि धातूच्या मूर्ती देखील आहेत.

या मंदिरात एक विस्तीर्ण आणि भव्य तळघर आहे, जिथे रंगमंडपातून खाली जाणाऱ्या पायऱ्यांद्वारे पोहोचता येते. या भूमिगत गर्भगृहात, भगवान पार्श्वनाथांची एक भव्य काळ्या पाषाणाची मूर्ती उंच चौथऱ्यावर प्रतिष्ठित आहे. ही मूर्ती शांत पद्मासनात असून, देवाच्या मस्तकावर सात फण्यांचा नागराज संरक्षक छत्र धरून आहे.

भगवान पार्श्वनाथांच्या मूर्तीच्या उजव्या बाजूला १६ वे तीर्थंकर भगवान शांतिनाथ यांची प्रतिमा आहे, तर डाव्या बाजूला ८ वे तीर्थंकर भगवान चंद्रप्रभूंची मूर्ती आहे. भगवान चंद्रप्रभूंची मूर्ती १५९२ मध्ये प्रतिष्ठित करण्यात आली होती, ज्यामुळे ती ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण कलाकृती ठरते. त्याच चौथऱ्यावर, पुढच्या रांगेत इतर तीर्थंकरांच्या मूर्ती मांडलेल्या आहेत. त्यामध्ये भगवान महावीरांची ७.५ इंच धातूची मूर्ती आणि भगवान पार्श्वनाथांची ५ इंचाची मूर्ती आहे, ज्या दोन्ही अत्यंत भक्तिभावाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या आहेत.

गर्भगृहाभोवती प्रदक्षिणा मार्ग आहे. या मार्गावर, डाव्या कोपऱ्यात भगवान भरतनाथांची संगमरवरी मूर्ती आहे, तर उजव्या बाजूला भगवान बाहुबलींची ध्यानस्थ कायोत्सर्ग मुद्रेतील प्रतिमा आहे. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीत एक देवळी (कोनाडा) आहे, जिथे भाविक नाणी चिकटवतात; अशी श्रद्धा आहे की जर नाणे चिकटले, तर त्यांच्या मनातील इच्छा पूर्ण होतात.

भूमिगत गर्भगृहाच्या एका कक्षात २३ पाषाण मूर्ती आणि २९ धातूच्या मूर्ती जतन केलेल्या आहेत. यातील काही मूर्तींच्या चौथऱ्यावर कोरलेल्या शिलालेखांनुसार, त्या १३३४, १४६६, १४७९, १४९२, १५५८, १६०५, १६०९, १७७१ आणि १८५५ या वर्षांतील आहेत. यापैकी भगवान आदिनाथ आणि माता पद्मावती यांच्या मूर्ती विशेष महत्त्वाच्या आहेत.

४.५ फूट उंच भगवान आदिनाथांची मूर्ती एका अखंड पाषाण शिळेवर (शिलाफलक) कोरलेली आहे. ही मूर्ती भगवान आदिनाथांच्या खड्गासन (उभी मुद्रा) स्वरूपात आहे, जरी मूर्तीच्या वरील छत्राचा काही भाग अंशतः क्षतिग्रस्त झाला आहे. मूर्तीच्या मस्तकाच्या दोन्ही बाजूंना हार धरलेले गंधर्व कोरलेले आहेत. मुख्य आकृतीच्या मागे पद्मासन मुद्रेतील ११ लघु मूर्तींच्या रांगा आहेत. खाली, मूर्तीच्या पायाशी खड्गासनातील अतिरिक्त आकृत्या आहेत. मूर्तीच्या पायांच्या दोन्ही बाजूंना हात जोडलेले भक्त, यक्ष आणि यक्षिणींच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. या पाषाण शिळेवर ललितासनात बसलेली एक देवी देखील कोरलेली आहे. तिच्या क्लिष्ट शिल्पशैलीवरून, ही मूर्ती ११ व्या किंवा १२ व्या शतकातील असावी असे मानले जाते.

माता पद्मावतींची मूर्ती २ फूट १ इंच उंच असून ती १७७१ सालची आहे. या मूर्तीत देवीच्या मस्तकावर एक विस्तृत छत्र आहे, ज्यामध्ये भगवान पार्श्वनाथ विराजमान आहेत.

भूमिगत गर्भगृहातील इतर कक्षांमध्येही अशाच प्रकारच्या मूर्ती आहेत. यातील अनेक मूर्ती शतकानुशतके पूर्णा नदीच्या पुराच्या पाण्यातून सापडल्याचे मानले जाते. या कलाकृती केवळ त्यांच्या कलाकुसरीसाठीच नव्हे, तर जैन इतिहास आणि भक्तीचे अवशेष म्हणूनही महत्त्वपूर्ण आहेत, ज्या अभ्यासकांना आणि भाविकांना आकर्षित करतात.

या मंदिराचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे हे एक शिखरबंद मंदिर आहे, ज्याचा अर्थ असा की मंदिर स्वतः शिखरापर्यंत विस्तारलेले आहे. या मंदिराच्या छतावर एकूण तीन शिखरे आहेत. यापैकी दोन शिखरे तुलनेने कमी उंचीची असून त्यावर नक्षीकाम केलेले आहे. या शिखरांच्या शिखरावर पारंपारिक आमलक आणि कलश आहेत. मात्र, तिसऱ्या शिखरामध्ये स्वतः एक मंदिर आहे.

या मंदिरात एक छोटा मुखमंडप आणि गर्भगृह आहे. मुखमंडपाच्या छतावर सिंहाची एक सुंदर शिल्पकृती बसवलेली आहे. गर्भगृहाच्या आत भगवान आदिनाथांची कायोत्सर्ग मुद्रेतील (ध्यानस्थ उभी मुद्रा) संगमरवरी मूर्ती आहे. अशा प्रकारे, हे मंदिर तीन वेगवेगळ्या स्तरांवर देवतांना प्रतिष्ठित करते: भूमिगत गर्भगृहात भगवान पार्श्वनाथ, मुख्य मजल्यावर भगवान चंद्रप्रभू आणि शिखरावरील मंदिरात भगवान आदिनाथ. या शिखर मंदिरातील मुख्य मूर्तीच्या एका बाजूला मोठ्या अक्षरात पवित्र “ॐ” चिन्ह कोरलेले आहे, तर दुसऱ्या बाजूला पवित्र “ह्रीं” अक्षर आहे. हे चिन्ह २४ तीर्थंकरांच्या चित्रांसह गुंतागुंतीच्या पद्धतीने डिझाइन केलेले आहे. गर्भगृहाच्या आतील भिंतींवर भगवान आदिनाथांच्या जीवनातील महत्त्वपूर्ण प्रसंगांचे भित्तिचित्र कोरलेले आहेत.

जैन आणि हिंदू अशा दोन्ही धर्मीयांकडून पूजनीय असलेले हे मंदिर श्रद्धा आणि भक्तीचे केंद्र मानले जाते. येथे असलेली भगवान पार्श्वनाथांची मूर्ती चमत्कारिक (अतिशयकारी) मानली जाते, जी चमत्कार घडवते आणि भाविकांच्या इच्छा पूर्ण करते. याच कारणामुळे या मंदिराला अतिशय क्षेत्र असेही संबोधले जाते. भाविकांची अशी ठाम श्रद्धा आहे की येथील भगवान पार्श्वनाथ त्यांच्या प्रार्थना ऐकतात आणि नवस पूर्ण करतात. आसपासच्या परिसरातील अनेक शेतकरी त्यांच्या पिकांचा किंवा भाजीपाल्याचा पहिला हिस्सा भगवान पार्श्वनाथांना अर्पण करून कृतज्ञता व्यक्त करतात.

मुख्य मंदिराला लागून एक प्रशस्त सभागृह आहे, जिथे विविध धार्मिक उत्सव, प्रवचने आणि आध्यात्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. हे सभागृह समुदायासाठी एक महत्त्वाचे संमेलन स्थळ म्हणून काम करते, ज्यामुळे मंदिराची भक्ती आणि सामाजिक परस्परसंवादाचे केंद्र म्हणून भूमिका अधिक दृढ होते.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • महुवा बस स्थानकापासून १० मिनिटांचे चालण्याचे अंतर; सुरतपासून ४७ किमी.
  • सुरत, बारडोली आणि पलसाणा येथून सार्वजनिक बसेस उपलब्ध आहेत.
  • पार्किंग, निवास आणि अल्पोपहाराची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क : मंदिर कार्यालय दूरध्वनी: +९१-७०६९३५१००८
Back To Home