सप्तशृंगी गड मंदिर  

सलाबतपुरा, सुरत, जिल्हा सुरत

भारतातील आदिमाया भगवतीच्या १०८ शक्तिपीठांपैकी साडेतीन शक्तिपीठे महाराष्ट्रात आहेत – कोल्हापूर, तुळजापूर आणि माहूर ही पूर्ण पीठे आहेत, तर नाशिकमधील वणी येथील सप्तशृंगी माता मंदिर हे अर्धे किंवा आद्य पीठ मानले जाते. वणी येथील सप्तशृंगी मातेच्या ९ फूट उंच, शेंदूरचर्चित मूर्तीची प्रतिकृती सुरतमधील सलाबतपुरा येथील सप्तशृंगी मंदिरात स्थापित आहे. येथील देवी जागृत आहे, या दृढ श्रद्धेने हजारो भाविक या मंदिराला भेट देतात. बहुतेक मंदिरांमध्ये तूप किंवा तेलाच्या दिव्यांनी आरती केली जाते, परंतु या मंदिरात मशाल वापरून आगळ्यावेगळ्या पद्धतीने आरती केली जाते.

सुमारे सात ते आठ दशकांपूर्वी, नंदुरबार येथील नर्मदाबेन चिमणलाल जाधव नावाची एक महिला सुरतच्या दक्षिण मोहल्ला भागात राहत होती. त्या वाणी येथील सप्तशृंगी मातेच्या निस्सीम भक्त होत्या. लग्नानंतर सुरतमध्ये स्थायिक झाल्यावरही, त्या दरवर्षी पायी चालत वाणी मंदिराच्या यात्रेला जात असत. त्यांनी ३५ वर्षांपर्यंत ही भक्ती अविरत जपली. मात्र, एका वर्षी प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे त्या यात्रेला जाऊ शकल्या नाहीत. अत्यंत व्यथित होऊन त्यांनी देवीची प्रार्थना केली, “हे माते, मी यावेळी तुला भेटायला येऊ शकत नाही. कृपया तूच स्वतः सुरतला ये.” त्या हृदयस्पर्शी विनंतीसह, त्यांनी देवीच्या पादुका पालखीतून सुरतला आणल्या आणि दक्षिण मोहल्ला परिसरात त्यांची स्थापना केली.

त्यानंतर, देवीने तिला दिव्य दृष्टांतात दर्शन देऊन आज्ञा दिली, “रेशमवाड येथे माझे मंदिर बांध आणि माझी तिथे प्रतिष्ठापना कर.” या दृष्टांताचे पालन करून, तिने रेशमवाड परिसरात एक मंदिर उभारले आणि १९७० च्या वैशाख वद्य एकादशीला देवीच्या मूर्तीची मंदिरात प्रतिष्ठापना करण्यात आली.  

त्यानंतर, १९९७ मध्ये, अवघ्या अकरा महिन्यांच्या कालावधीत, सध्याच्या भव्य मंदिराची वास्तू पूर्ण झाली. या मंदिरातील देवीची मूर्ती जयपूर येथील मकराणा संगमरवरात अत्यंत सुंदररीत्या कोरलेली आहे.

सुरतच्या गजबजलेल्या रस्त्यावर, निवासी इमारतींच्या अगदी शेजारी, या मंदिराची तीन मजली वास्तू उभी आहे. तळमजल्यावर दोन प्रवेशद्वारे आहेत. या दोन प्रवेशद्वारांच्या मधल्या भिंतीवर समृद्धीचे प्रतीक असलेल्या हत्तींच्या (गजराजांच्या) जोडीचे उठावदार शिल्प कोरलेले असून, दोन्ही बाजूंना द्वारपालांची शिल्पे आहेत.

डाव्या बाजूचे प्रवेशद्वार संगमरवरी पायऱ्यांकडे जाते, ज्या तुम्हाला मंदिराच्या मुख्य सभामंडपापर्यंत घेऊन जातात. मंदिराच्या एकूण आराखड्यात सभामंडप, गर्भगृह आणि प्रदक्षिणा मार्गाचा समावेश आहे. (प्रदक्षिणा मार्ग) जो सभामंडपातूनच सुरू होतो. सभामंडपाच्या मध्यभागी देवीचे वाहन असलेल्या सिंहाची एक मोठी मूर्ती आहे. त्यासमोर, एका मोठ्या आडव्या चौथऱ्यावर देवीच्या पवित्र पादुका स्थापित आहेत.

गर्भगृहाची बाह्य भिंत सुंदर नक्षीकाम केलेल्या सुवर्णजडित धातूच्या पत्र्यांनी सुशोभित केलेली आहे. दरवाजाच्या चौकटीच्या दोन्ही बाजूंना देवीची आठ रूपे कोरलेली आहेत. प्रवेशद्वाराच्या खांबांच्या पायथ्याशी द्वारपालांच्या संगमरवरी मूर्ती आहेत आणि उंबरठ्यावर भगवान गणेशाची मूर्ती स्थापित केलेली आहे. दरवाजाच्या चौकटीच्या वरच्या मध्यवर्ती भागात, कमळावर विराजमान असलेल्या देवी गजलक्ष्मीचे शिल्प कोरलेले आहे.

गर्भगृहाच्या आत, एका उंच आणि सुशोभित चौथऱ्यावर (वज्रपीठ) एका सुंदर कोरीव काम केलेल्या छत्राखाली (मखर), राजराजेश्वरी सप्तशृंगी मातेची मोहक मूर्ती विराजमान आहे. देवीने मुकुट परिधान केला असून तिचे चरण पितळेचे आहेत, जे पैंजणांनी (तोडे) सुशोभित केलेले आहेत. मूर्तीच्या मागे असलेली प्रभावळ (प्रभावाळी) देखील अत्यंत नक्षीदार आहे.

सभामंडपात, मागील बाजूस आणि गर्भगृहाच्या अगदी समोर, माता अन्नपूर्णेचे मंदिर आहे. तिथे जाण्यासाठी चार पायऱ्या चढाव्या लागतात. डाव्या बाजूला, यांची एक मोठी मूर्ती आहे. भगवान गणेश आणि उजव्या बाजूला, चांदीचा मुलामा दिलेली एक मोठी पालखी आहे, ज्यामध्ये सप्तशृंगी मातेची दुसरी मूर्ती विराजमान आहे. जवळच भगवान शिवाचा मुखवटा आणि देवीचे दैवी वाहन दर्शवणारी सिंहाची एक मोठी मूर्ती देखील आहे.

तिथून काही पावले अंतरावर देवी अन्नपूर्णेची मूर्ती आहे, जी एका वज्रपीठावर विराजमान आहे. मूर्तीच्या मस्तकावर एक मोठा मुकुट असून ती श्रीमंत वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सुशोभित आहे. त्यांच्या बाजूला भगवान शिवांची मूर्ती उभी आहे, ज्यांच्या हातात अन्नपात्र आहे, जे देवी अन्नपूर्णेशी असलेल्या त्यांच्या संबंधांचे प्रतीक आहे.

मंदिराच्या भिंतींवर तुळजापूरच्या तुळजाभवानीसह इतर महत्त्वपूर्ण देवींची चित्रे कोरलेली आहेत, कोल्हापूरची महालक्ष्मी आणि माहूर गडाची रेणुका माता. 

सभामंडपाच्या खालच्या स्तरावर, म्हणजेच दुसऱ्या मजल्यावर, मंदिराच्या संस्थापक भक्त नर्मदाबेन जाधव यांची मूर्ती असलेले एक मंदिर आहे. या मूर्तीसमोर गोमुख आणि कासवाचे शिल्प आहे, ज्यांना हिंदू परंपरेत प्रतीकात्मक महत्त्व आहे.

या मंदिराचे व्यवस्थापन सप्तशृंगी पब्लिक चॅरिटेबल ट्रस्टद्वारे केले जाते. दररोज देवीच्या मूर्तीला पंचामृताने (दूध, दही, तूप, मध आणि साखर यांचे पवित्र मिश्रण) स्नान घातले जाते आणि विधीवत अभिषेक केला जातो. मुख्य पूजेनंतर मूर्तीला शेंदूर लावला जातो. शेंदूर उष्ण मानला जात असल्याने, ही उष्णता संतुलित करण्यासाठी मस्तकावर चंदनाचा लेप लावला जातो.

येथील विशेष बाब म्हणजे, आरती (अग्नीसह केलेली विधीवत पूजा) मशाल वापरून केली जाते. मशालीसाठी लाल सुती कापड वापरले जाते, जे खाद्यतेलात भिजवून पेटवले जाते. सुमारे २५ मीटर कापडापासून बनवलेली प्रत्येक मशाल साधारण १५ दिवस टिकते. मंदिरात दररोज तीन वेळा आरती केली जाते – सकाळी ७:०० वाजता, सकाळी ९:०० वाजता आणि संध्याकाळी ७:३० वाजता.

वर्षातील चारही नवरात्री उत्सव येथे मोठ्या उत्साहात आणि भक्तीभावाने साजरे केले जातात. चैत्र नवरात्री दरम्यान, प्रत्येक दिवसाची सुरुवात पंचामृत अभिषेकाने होते. देवीला पंचामृताने अभिषेक करून पूजा केली जाते. देवीचे शृंगार पूर्ण झाल्यावर आरती केली जाते. या उत्सवाच्या काळात विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. त्याचप्रमाणे, शारदीय नवरात्रीमध्ये दररोज देवीला पंचामृताने स्नान घालून तिची पूजा केली जाते. या काळात कुमारी पूजन आणि सुवासिनी पूजन यांसारखे विशेष विधीही केले जातात. या उत्सवादरम्यान देवीला कोल्हापूरची महालक्ष्मी आणि तुळजापूरची तुळजाभवानी अशा विविध रूपांत सजवले जाते.

दर तीन वर्षांनी, आषाढ महिन्यात साजरी केल्या जाणाऱ्या गुप्त नवरात्रीच्या काळात, या मंदिरात ‘लाल कुंकुमार्चन विधी’ (पवित्र लाल कुंकू अर्पण करण्याचा विधी) हा विशेष धार्मिक विधी पार पडतो.

आषाढ शुद्ध प्रतिपदेपासून आषाढ शुद्ध नवमीपर्यंत, देवीची दररोज विधीवत पूजा आणि नैवेद्य अर्पण करून उपासना केली जाते. आषाढ शुद्ध पंचमीला, भक्त महिला भक्तीचे प्रतीक म्हणून देवीला शेंदूर अर्पण करतात. शेंदूर प्रसाद म्हणूनही वाटला जातो. हा विधी केल्याने जीवनातील दुःख दूर होऊन सुख आणि समाधान लाभते, अशी दृढ श्रद्धा आहे. पौष महिन्यात साजरी होणारी शाकंभरी नवरात्री या मंदिरात मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते.

याव्यतिरिक्त, मंदिरात मार्गशीर्ष शुद्ध षष्ठी ते मार्गशीर्ष वद्य एकादशी या कालावधीत अन्नपूर्णा उत्सव साजरा केला जातो. या उत्सवादरम्यान दररोज देवी अन्नपूर्णेची भव्य आरती केली जाते. या काळात एक विशेष नवचंडी यज्ञ देखील आयोजित केला जातो.

मंदिराच्या पहिल्या मजल्यावर ‘अन्नपूर्णा हॉल’ नावाचा एक मोठा सभामंडप आहे, जिथे महाप्रसाद दिला जातो आणि विविध धार्मिक कार्यक्रम व उत्सव साजरे केले जातात.

प्रमुख वैशिष्ट्ये 

  • सुरत रेल्वे स्थानकापासून २ कि.मी. अंतरावर स्थित  
  • सुरत शहरात विविध भागांतून महानगरपालिकेची वाहतूक व्यवस्था उपलब्ध आहे.  
  • सुरत हे गुजरातमधील अनेक शहरांतून एसटी बसेस, रेल्वे आणि हवाई प्रवासाद्वारे उत्तम प्रकारे जोडलेले आहे.  
  • जवळपास राहण्याची आणि अल्पोपहाराची उत्तम सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home