वालीनाथ मंदिर

सजोद, ता. अंकलेश्वर, जि. भरूच

वलीनाथ महादेव मंदिर, जे हिंदू धर्मातील शैव आणि वैष्णव पंथांच्या समन्वयाचे एक प्रगाढ प्रतीक मानले जाते, ते अंकलेश्वरजवळील साजोद या प्राचीन गावात स्थित आहे. वलीनाथ महादेव हे रबारी समाज आणि गुजरातभरातील इतर अनेक हिंदू समुदायांचे आराध्य दैवत आहेत. पौराणिक कथांनुसार, वलीनाथ महादेव हे भगवान शिवांचे असे रूप दर्शवतात ज्यांनी आपल्या कानात ‘बाली’ (कुंडले) परिधान केली आहेत. ही दंतकथा श्रीकृष्णांच्या रासलीलेशी अतूटपणे जोडलेली आहे. साजोद येथील मंदिरात, वलीनाथ महादेवांच्या शिवलिंगासोबतच श्रीकृष्णांची मूर्ती देखील स्थापित केलेली आहे.

महादेवाच्या या विशिष्ट रूपाशी संबंधित पौराणिक कथा अशी आहे की, मगध सम्राट जरासंध हा कंसाचा सासरा होता. त्याने श्रीकृष्णाच्या मथुरेवर अठरा वेळा आक्रमण केले होते. या वारंवार होणाऱ्या आक्रमणांमुळे त्रस्त होऊन, श्रीकृष्ण सर्व यादवांसह द्वारकेला निघून गेले. तिथे स्थायिक झाल्यानंतर, श्रीकृष्ण अनेकदा द्वारकेच्या आसपासच्या प्रदेशात फिरत असत. अशाच एका प्रसंगी, त्यांनी गोपी आणि गोपाळांसह वनात प्रवेश केला आणि रासलीलेला सुरुवात केली. त्या वेळी, महादेवही आपल्या शिवगणांसह तिथे वास्तव्यास होते. श्रीकृष्णाची रासलीला पाहून, महादेवांच्या मनात त्यात सहभागी होण्याची तीव्र इच्छा निर्माण झाली. मात्र, बाहेरील व्यक्तींना या नृत्यात सामील होण्यास सक्त मनाई होती. म्हणून महादेवांनी गोपीचे रूप धारण केले आणि रासलीलेत प्रवेश केला. तरीही, श्रीकृष्णांनी त्या वेशातही महादेवांना ओळखले.

रासलीलेत साक्षात महादेवांना नृत्य करताना पाहून, श्रीकृष्णांनी त्यांना साष्टांग नमस्कार केला आणि म्हटले, ‘हे महादेवा, आपण देवांचे देव आहात. सर्वजण आपली उपासना करतात. आपण येथे आलात हे आमचे अहोभाग्य आहे. रासलीलेत सहभागी होण्यापासून आपल्याला रोखण्याचे धाडस कोणाचे होईल? कृपया, ‘आपल्या मूळ दिव्य रूपात दर्शन देऊन आम्हाला धन्य करा.’ श्रीकृष्णाची ही विनंती ऐकून महादेवांनी आपल्या खऱ्या रूपात दर्शन दिले. त्यानंतर, श्रीकृष्णांनी त्या ठिकाणी महादेवांच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली. गोपीचे रूप धारण केले असताना महादेवांनी कानात ‘बाली’ (बाळी) घातली होती, म्हणून श्रीकृष्णांनी त्यांना ‘वालीनाथ’ हे नाव दिले. असे म्हटले जाते की, श्रीकृष्णांनी स्थापन केलेले मूळ वालीनाथ महादेव मंदिर गुजरातमध्ये मेहसाणा जवळील तरभ गावात स्थित आहे. सोमनाथनंतर गुजरातमध्ये महादेवांना समर्पित असलेले हे सर्वात मोठे मंदिर आहे. फेब्रुवारी २०२४ मध्ये, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते जीर्णोद्धारित वालीनाथ महादेव मंदिराची प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली. याव्यतिरिक्त, गुजरातमध्ये इतर अनेक ठिकाणी महादेवांची वालीनाथ या नावाने पूजा केली जाते, ज्यापैकी एक साजोद येथे स्थित आहे.

एम. आर. मुजुमदार यांच्या ‘हिस्टोरिकल अँड कल्चरल क्रोनोलॉजी ऑफ गुजरात’ (१९६०) या पुस्तकानुसार, जे महाराजा सयाजीराव युनिव्हर्सिटी ऑफ बडोदा द्वारे प्रकाशित झाले आहे, सजोद हे नाव ऐतिहासिक काळात ‘सौज्ञपद्रा’ असावे असे मानले जाते. भरूच (भृगुकच्छ) हे चाहमान (चौहान) वंशाच्या राजा भर्तृवद्ध द्वितीय यांची राजधानी होती, ज्यांचे राज्य इसवी सन ७३८ ते ७५६ पर्यंत होते. या काळात त्यांनी अक्रुरेश्वर (अंकलेश्वर) प्रदेशातील अनेक गावे विविध गोत्रांच्या ब्राह्मणांना दान केली होती. या अनुदानात समाविष्ट असलेल्या गावांपैकी सौज्ञपद्रा हे एक गाव होते. भरूच जिल्ह्याच्या अधिकृत संकेतस्थळावर नमूद केल्यानुसार, सजोद हे ऋषी च्यवन यांचा आश्रम असलेले ठिकाण होते. पौराणिक कथांनुसार, ‘च्यवनप्राश’ या औषधी मिश्रणाचे निर्माते ऋषी च्यवन, हे ऋषी भृगूंचे पुत्र होते, जे भृगुकच्छ किंवा भरूचचे संस्थापक होते. अशा प्रकारे, वळीनाथ महादेव मंदिर हे अत्यंत पौराणिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व असलेल्या ठिकाणी स्थित आहे.

हे मंदिर गावाच्या एका बाजूला असलेल्या विस्तीर्ण अंगणात वसलेले आहे. या अंगणात प्रवेश करण्यासाठी संरक्षक भिंतीमध्ये एक कमानदार प्रवेशद्वार आहे. अंगणाच्या उजव्या बाजूला एक प्राचीन कडुलिंबाचे झाड असून, त्याच्याभोवती दगडांचा मोठा चौथरा बांधलेला आहे. काही अंतरावर संगमरवरी फरशांनी बनवलेला एक चौरस यज्ञकुंड आहे. समोरच आधुनिक वास्तुशैलीत बांधलेली दोन मजली मंदिर इमारत आहे. मंदिरात जाण्यासाठी तेरा रुंद पायऱ्या आहेत. भाविकांना सावली मिळावी म्हणून या पायऱ्यांवर पत्र्याचे शेड उभारले आहे. मंदिराच्या रचनेत एक लहान ओवरी (व्हरांडा) आहे, एक सभामंडप आणि उंच चौथऱ्यावर स्थापित केलेली एक सुवर्ण मखर. मंदिराच्या ओसरीच्या डाव्या बाजूला असलेल्या एका कोनाड्यात ग्रामदेवतांचे प्रतिनिधित्व करणारे दगड ठेवलेले आहेत. उजव्या बाजूला लाकडी ध्वजस्तंभ उभा आहे. संगमरवरी फरशी असलेल्या सभामंडपात, भिंतींच्या कडेने दर्शनासाठी मार्ग आहे. समोरच्या भागात, एका उंच संगमरवरी चौथऱ्यावर दोन मोठ्या सुशोभित चौकटींमध्ये दोन शिवपिंडी आहेत. या मूर्तींभोवती शालुंकेसारखा अष्टकोनी कठडा आहे, जो पितळेने मढवलेला आहे. उजव्या चौकटीतील पिंडीमध्ये एक मोठा दगडी शिवलिंग आहे, तर डाव्या बाजूच्या पिंडीमध्ये गोलाकार दगडांच्या स्वरूपात लिंगे आहेत. दोन्ही मूर्तींवर पितळेची छत्री आहे. या सुशोभित चौकटींच्या शेजारी एक सुवर्ण मंदिर आहे, जिथे वस्त्रे, दागिने आणि फुलांच्या माळांनी सुंदर सजवलेली श्रीकृष्णाची संगमरवरी मूर्ती प्रतिष्ठित आहे.

मंदिराच्या लगत व्यवस्थापन कार्यालये आणि इतर कक्ष आहेत, तर खालच्या मजल्यावर एक मोठे सभागृह बांधण्यात आले आहे. या मंदिरात दररोज वलीनाथ महादेव आणि श्रीकृष्णाची विधीवत पूजा केली जाते. इतर विविध उत्सवांसोबतच महाशिवरात्री आणि श्रीकृष्ण जन्माष्टमी येथे मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते.

उपयुक्त माहिती

  • अंकलेश्वरपासून १५ किमी अंतरावर
  • भरूचपासून २१ कि.मी. अंतरावर
  • अंकलेश्वर आणि भरूच शहरातून एस.टी. (राज्य परिवहन) बस सुविधा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने मंदिरापर्यंत जाऊ शकतात.
  • परिसरात निवास आणि न्याहारीची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home