नीलकंठेश्वर महादेव मंदिर

झाडेश्वर, ता./जि. भरूच

पौराणिक कथेनुसार, देव आणि दानवांनी अमृताच्या प्राप्तीसाठी केलेल्या समुद्रमंथनातून बाहेर पडलेले ‘हलाहल’ (अत्यंत घातक विष) प्राशन केल्यानंतर भगवान शिवाला ‘नीलकंठ’ हे नाव प्राप्त झाले. या भगवान नीलकंठेश्वराचे प्राचीन मंदिर भरूचमधील झाडेश्वर गावात नर्मदा नदीच्या उत्तर तीरावर स्थित आहे. भरूचमधील प्रमुख मंदिरांपैकी एक मानले जाणारे हे मंदिर सुमारे दोनशे वर्षे जुने असल्याचे सांगितले जाते. महाशिवरात्रीच्या दिवशी येथे भव्य जत्रा भरते. नर्मदा परिक्रमा मार्गावर स्थित असल्याने, हे मंदिर आशीर्वाद घेण्यासाठी येणाऱ्या असंख्य परिक्रमावासीयांना आकर्षित करते.

शंकरांच्या ‘नीलकंठ’ या नावामागील कथा समुद्रमंथनाशी अविभाज्यपणे जोडलेली आहे. ही कथा ‘शिवपुराण’च्या ‘शतरुद्र संहिता’च्या सोळाव्या अध्यायात, तसेच ‘रामायण’, ‘महाभारत’ आणि ‘विष्णू पुराण’मध्ये विविध रूपांत सांगितली आहे. कथेनुसार, दुर्वास ऋषी देवांचा राजा इंद्र याच्यावर प्रसन्न होऊन त्याला दिव्य फुलांचा हार भेट देतात. त्यावेळी हत्तीवर स्वार असलेल्या इंद्राने तो सुंदर हार हत्तीच्या मस्तकावर ठेवला, परंतु तो खाली पडून हत्तीच्या पायाखाली तुडवला गेला. यामुळे संतप्त होऊन दुर्वास ऋषींनी इंद्राला शाप दिला की, त्याचे सामर्थ्य नष्ट होईल आणि त्याचे वैभवशाली राज्य हरपेल. या शापामुळे शक्तीहीन झालेले देव दानवांविरुद्धच्या युद्धात सतत पराभूत होऊ लागले.

दानवांचे गुरू शुक्राचार्य यांच्याकडे ‘संजीवनी विद्या’ (मृत व्यक्तीला जिवंत करण्याचे ज्ञान) होती. या ज्ञानाच्या बळावर ते युद्धात पडलेल्या दानवांना पुन्हा जिवंत करत असत, ज्यामुळे देवांचा वारंवार पराभव होत असे. शेवटी, देवांनी भगवान विष्णूची शरण घेतली. विष्णूंनी समुद्रमंथन करून अमृत मिळवण्याची योजना आखली आणि देवांना दानवांशी मैत्री करून त्यांची मदत घेण्याचा सल्ला दिला. त्यानुसार, देव आणि दानवांनी मंदार पर्वताचा रवी आणि वासुकी नागाचा दोर करून समुद्रमंथन केले. विष्णूंनी समुद्राच्या तळाशी मंदार पर्वताला आधार देण्यासाठी कासवाचे (कूर्म) रूप धारण केले. समुद्रमंथनामुळे सर्व जलचर प्राणी अस्वस्थ झाले आणि या प्रक्रियेतून ‘हलाहल’ नावाचे घातक विष बाहेर पडले. त्याच्या तीव्रतेने देव आणि दैत्य होरपळू लागल्यामुळे त्यांनी भगवान शंकरांना हस्तक्षेप करण्याची विनंती केली, त्यानंतर त्यांनी ते विष प्राशन केले. तथापि, त्याच वेळी भगवान विष्णूंनी हे सुनिश्चित केले की विष शंकरांच्या कंठाच्या खाली उतरणार नाही. विषाच्या प्रभावामुळे शंकरांचा गळा निळा पडला आणि तेव्हापासून त्यांना ‘नीलकंठ’ (निळ्या गळ्याचे) म्हणून ओळखले जाते.

देशभरात अनेक नीलकंठेश्वर महादेव मंदिरे आहेत. सावलीचे स्वामी बाबा यांनी सुमारे ५० वर्षांपूर्वी झाडेश्वर गावातील या नीलकंठेश्वर महादेव मंदिराचा जीर्णोद्धार केला होता. काही वर्षांपूर्वी, मंदिराला त्याचे सध्याचे भव्य रूप देण्यासाठी पुन्हा नूतनीकरण करण्यात आले. हे मंदिर निसर्गरम्य परिसरात एका प्रशस्त अंगणात वसलेले आहे. अंगणात दोन प्रवेशद्वारे असून ते अनेक झाडे आणि फुलांच्या रोपांनी सुशोभित केलेले आहे. भाविकांच्या सोयीसाठी बाके बसवण्यात आली आहेत. या परिसरात एक यज्ञशाळा, एक ध्यान कक्ष आणि नर्मदा परिक्रमावासीयांसाठी एक अन्नछत्र देखील आहे. मुख्य मंदिराच्या बाजूला, अंगणात आणखी एक छोटे शिव मंदिर आणि हनुमान मंदिर आहे. हनुमान मंदिरात भगवान हनुमानाची भव्य मूर्ती आहे. अंगणाच्या एका बाजूला, एका मोठ्या गोलाकार कुंडात कालिया नागाचे दमन करणाऱ्या श्रीकृष्णाची मूर्ती स्थित आहे.

नीलकंठेश्वर महादेव मंदिर हे नागर वास्तुकलेत बांधलेले असून, त्यात पारंपारिक गुजराती आणि राजस्थानी वास्तुकलेच्या घटकांचे मिश्रण दिसून येते. या रचनेत सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. गर्भगृहावर उरुश्रृंग शैलीचे शिखर असून त्यावर आमलक आणि कळस आहे. शिखरावरील कोनाड्यांमध्ये विविध देवतांच्या मूर्ती आहेत. लाल रंगाच्या सभामंडपालाही आमलक आणि कळस असलेले शिखर आहे. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपाल उभे आहेत आणि दरवाजाच्या वर मध्यभागी भगवान शिवाची प्रतिमा आहे. सात पायऱ्या चढून मंदिरात प्रवेश केला जातो. सभामंडपाच्या भिंती भगवान शिवाच्या १,००८ नावांनी आणि १,००८ लहान शिवलिंगांनी सजवलेल्या आहेत. सभामंडप अत्यंत प्रशस्त असून त्यात एका चबुतऱ्यावर नंदीची मूर्ती आणि त्यानंतर कासवाचे शिल्प आहे. भाविकांची गर्दी नियंत्रित करण्यासाठी सभामंडपात स्टेनलेस स्टीलचे रेलिंग बसवण्यात आले आहे. हॉलच्या एका बाजूला सावलीच्या स्वामी बाबांचे चित्र प्रदर्शित केले आहे. मंदिराच्या अंतराळातील कोनाड्यांमध्ये भगवान गणेश आणि कार्तिकेय यांच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार दगडाचे असून दरवाजाच्या खांबांवर द्वारपालांच्या आकृत्या कोरलेल्या आहेत. दरवाजाच्या चौकटीच्या तळाशी अर्धचंद्रशिला असून तिच्या दोन्ही बाजूंना कीर्तिमुख आहेत. दरवाजाच्या वरच्या कमानी कोनाड्यात भगवान शंकराची संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहे. गर्भगृहाच्या आत, एका मोठ्या शाळुंकेत दंडगोलाकार शिवलिंग ठेवलेले आहे, जे चांदीच्या पत्र्याने मढवलेले आहे. शिवलिंगावर चांदीचा नाग छत्र धरून आहे आणि वर एक मोठा चांदीचा अभिषेक पात्र टांगलेला आहे. शिवलिंगाच्या मागे असलेल्या मोठ्या कोनाड्यात संगमरवर कोरलेली माता पार्वतीची एक उत्कृष्ट मूर्ती आहे.

भगवान नीलकंठेश्वर यांची आरती दररोज सकाळी ६:०० वाजता आणि संध्याकाळी ७:०० वाजता केली जाते. दररोज शेकडो भाविक शिवलिंगाचा अभिषेक करण्यासाठी येतात. मंदिराच्या मागील बाजूस नर्मदा नदीच्या पात्राकडे जाणारा एक घाट बांधण्यात आला आहे. अनेक भाविक नदीत स्नान करून नर्मदा जलाचा वापर शिवलिंगाच्या अभिषेकासाठी करतात. महाशिवरात्री आणि श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी मोठ्या संख्येने भक्त मंदिरात दर्शनासाठी येतात. मंदिराचे व्यवस्थापन नीलकंठेश्वर चॅरिटेबल ट्रस्टद्वारे केले जाते. हे मंदिर थेट नर्मदा परिक्रमा मार्गावर असल्याने, अनेक यात्रेकरू दर्शनासाठी येतात. काही परिक्रमावासी आपला प्रवास पुढे चालू ठेवण्यापूर्वी एक-दोन दिवस मंदिरात विश्रांती घेतात. त्यांच्यासाठी मोफत निवास आणि भोजनाची व्यवस्था केली जाते.

उपयुक्त माहिती

  • भरूचपासून ७ किमी अंतरावर
  • भरूच शहरातून एसटी (राज्य परिवहन) बस सुविधा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे
Back To Home

मंदिरे