डोसली माता मंदिर

धुवारण, ता. खंभात, जि. आनंद

धुवारण येथे महीसागर नदी आणि समुद्राच्या संगमावर वसलेले डोसली मातेचे प्रसिद्ध मंदिर हे अगणित भक्तांचे श्रद्धास्थान आहे. या धामामध्ये पांडवांची आई कुंती हिची ‘डोसली माता’ या नावाने पूजा केली जाते. मंदिरात येणाऱ्या भक्तांची अशी श्रद्धा आहे की देवीच्या आशीर्वादाने संततीचा वर प्राप्त होतो. येथील देवीची मूर्ती ही प्राचीन काळातील असल्याचे म्हटले जाते.

या पवित्र स्थानाशी संबंधित ऐतिहासिक आणि धार्मिक संदर्भ ‘चरोतर सर्वसंग्रह’ या ग्रंथात आणि ब्रिटिश काळातील ‘खंभात गॅझेटियर’मध्ये नोंदवले गेले आहेत. या नोंदींनुसार, हा प्रदेश पूर्वी पौराणिक राजा इंद्रद्युम्न याच्या नावावरून ‘इंद्रद्युम्न रण’ म्हणून ओळखला जात होता. काळाच्या ओघात या नावाचे रूपांतर हळूहळू ‘द्युमण्यारण्य’ झाले आणि शेवटी त्याचे ‘धुवारण’ बनले. मध्ययुगीन काळात हा प्रदेश खंभातच्या नबाबाच्या राज्याचा भाग होता आणि तो जागतिक महत्त्वाचे एक प्रमुख बंदर तसेच व्यापारी केंद्र म्हणून प्रसिद्ध होता. साधारण १९६० च्या सुमारास जेव्हा धुवारण पॉवर प्लांटच्या बांधकामासाठी उत्खननाचे काम सुरू होते, तेव्हा जमिनीखाली गाडलेली एक प्राचीन मूर्ती सापडली. त्यानंतर लगेचच या ठिकाणी एका मंदिराची उभारणी करण्यात आली आणि मूर्तीची विधिवत प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली.

‘महाभारता’च्या ‘आदिपर्वात’ यादव राजा शूरसेन यांची कन्या पृथा हिचा उल्लेख आढळतो. अपत्यहीन राजा कुंतीभोज याने तिला दत्तक घेतल्यामुळे ती ‘कुंती’ या नावाने ओळखली जाऊ लागली. बालपणात तिने दुर्वासा ऋषींची मोठ्या भक्तीभावाने सेवा केली. तिच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन ऋषींनी तिला एक दिव्य मंत्र दिला, ज्याद्वारे ती कोणत्याही देवतेला प्रसन्न करून पुत्रप्राप्ती करू शकत होती. पुढे कुंतीचा विवाह हस्तिनापूरचे राजे पांडू यांच्याशी झाला. एका शिकार मोहिमेदरम्यान राजा पांडू यांच्याकडून अजाणतेपणी असे एक कृत्य घडले, ज्यामुळे त्यांना एका तीव्र शापाला सामोरे जावे लागले. या शापामुळे त्यांनी वैवाहिक संबंधांसाठी स्त्रीस समागम केल्यास त्यांचा तत्काळ मृत्यू होणार होता. पांडूंच्या विनंतीवरून कुंतीने त्या पवित्र मंत्राचा उपयोग केला आणि तीन पराक्रमी पुत्रांना जन्म दिला: यमाच्या कृपेने युधिष्ठिर, वायुदेवाच्या कृपेने भीम आणि इंद्राच्या कृपेने अर्जुन. याच मंत्राचा वापर करून पांडूंची दुसरी पत्नी माद्री हिने अश्विनीकुमारांना प्रसन्न केले आणि नकुल व सहदेव यांना जन्म दिला. अशी परंपरा सांगते की, वनवासाच्या काळात पांडवांनी आपली आई कुंती हिच्यासह या महीसागर संगमाच्या क्षेत्रात काही काळ घालवला होता. या पवित्र स्थळी कुंतीच्या मनाला शांती लाभल्याने ती येथे ‘डोसली माता’च्या रूपात स्थित झाली अशी श्रद्धा आहे. या पौराणिक संदर्भांमुळे, संततीची कामना करणारे भक्त या धामाला भेट देतात आणि अत्यंत भक्तिभावाने देवीची प्रार्थना करतात.

धुवारण गावाच्या हद्दीत, पवित्र महीसागर संगम क्षेत्रात नदी आणि समुद्राच्या संगमाजवळ हे मंदिर वसलेले आहे. धुवारण पॉवर स्टेशनच्या विशाल परिसरातून जाणारा रस्ता मंदिराकडे जातो. पॉवर स्टेशनच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर पुढे जाण्यापूर्वी स्वतःची आणि वाहनाची माहिती नोंदवणे अनिवार्य आहे. या गेटपासून सुमारे पाचशे ते सहाशे मीटर अंतरावर, किनाऱ्यावरील संरक्षक सागरी बंधाऱ्याच्या आत हे मंदिर उभे आहे. मंदिराच्या प्रांगणात मोठे सावली देणारे वृक्ष आहेत आणि उजव्या बाजूला विविध खेळांच्या साधनांनी सज्ज असे बालद्यान आहे. मुख्य मंदिराच्या शेजारीच महीसागर मातेचे मंदिर आहे. महीसागर नदीच्या दैवी स्वरूपाला समर्पित असलेले हे मंदिरही भक्तांसाठी विशेष पूजनीय आहे.

पृथ्वीची कन्या मानली जाणारी नदी समुद्राला मिळते, त्या महीसागर संगमाचे पावित्र्य ‘स्कंद पुराणा’च्या ‘कौमारिका खंड’मध्ये सविस्तर वर्णन केले आहे. असे म्हटले जाते की, काशी, कुरुक्षेत्र, गंगा, नर्मदा आणि सरस्वती यांसारख्या ६८ हजार पवित्र तीर्थक्षेत्रांना भेट दिल्याने जे पुण्य मिळते, ते केवळ या महीसागर संगमावर स्नान केल्याने प्राप्त होते. प्राचीन काळी स्वामी कार्तिकेय आणि नारद मुनी येथे वास्तव्यास होते असे मानले जाते आणि नारदांच्या सल्ल्यानेच राजा इंद्रद्युम्न या प्रदेशात स्थायिक झाला होता. असेही म्हटले जाते की, शनिवारी येणाऱ्या अमावस्येला येथे स्नान, दान आणि श्राद्ध कर्म करणाऱ्याला अक्षय्य आध्यात्मिक पुण्य लाभेल अशी घोषणा शनिदेवाने केली होती. ग्रहणाच्या वेळी या संगमावर स्नान केल्याने हजारो पट अधिक पुण्य मिळते अशी मान्यता आहे. पितृकार्यासाठी हे स्थान प्रसिद्ध गया तीर्थाइतकेच पवित्र मानले जाते. येथे सूर्यनारायणाला अर्घ्य दिल्याने आणि दिवंगत पितरांचे श्राद्ध केल्याने त्यांना स्वर्गात शाश्वत तृप्ती लाभते, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे.

येथे येणारे भक्त देवीच्या मूर्तीला सुंदर साडी आणि ओटी अर्पण करतात. महीसागर मंदिराच्या जवळच श्री राम, लक्ष्मण आणि जानकी यांना समर्पित असलेली काही नवीन मंदिरे आहेत. या श्री राम मंदिराच्या एका उप-गर्भगृहात अंबा माता, हनुमान आणि इंद्रद्युम्नेश्वर महादेवाचे पिंड यांचीही स्थापना करण्यात आली आहे.

डोसली माता मंदिर हे मुख्य प्रांगणापेक्षा खालील पातळीवर स्थित असून तेथे पोहोचण्यासाठी भाविकांना सुमारे साठ पायऱ्या उतरून जावे लागते. पायऱ्यांच्या बाजूने दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांना ऊन आणि पावसापासून वाचवण्यासाठी हत्तीच्या वळणदार पाठीसारख्या आकाराचे संरक्षक शेड उभारण्यात आले आहे. पायऱ्यांच्या शेवटी डाव्या बाजूला सिमेंट आणि काँक्रीटचा वापर करून आधुनिक वास्तुकला शैलीत बांधलेले डोसली माता मंदिर उभे आहे. या वास्तूमध्ये एक अर्ध-खुला सभामंडप आणि गाभारा समाविष्ट आहे. सभामंडपात एक यज्ञकुंड आहे. मंदिराच्या छताकडे जाणाऱ्या पायऱ्यांवरून समुद्राचे विहंगम दृश्य पाहता येते. गाभाऱ्यातील पाषाणाची मूर्ती पद्मासनात विराजमान असून ती सिंदूराने लिप्त आहे, ज्यातून एक अलौकिक आध्यात्मिक तेज प्रगट होते. देवीच्या एका हातात त्रिशूळ आहे, तर दुसरा हात आशीर्वाद मुद्रेत वर उचललेला आहे. मंदिराच्या अलंकृत शिखरावर आमलक आणि कळस सुशोभित आहे. या मंदिराला लागूनच समुद्रकिनारी ‘पंच पांडव महादेव मंदिर’ आहे, ज्याची स्थापना पांडवांनी केली होती असे मानले जाते आणि ते या भागातील प्राचीन ऐतिहासिक स्थळांपैकी एक आहे.

येथे चैत्र नवरात्र, शारदीय नवरात्र आणि महाशिवरात्रीसह अनेक धार्मिक उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. नवरात्राच्या नऊ दिवसांत देवीला रोज वेगवेगळ्या अलंकारांनी आणि वस्त्रांनी शृंगारित केले जाते.

प्रत्येक पौर्णिमा आणि अमावस्येला मंदिरात भाविकांची प्रचंड गर्दी जमते. मंगळवार आणि शुक्रवारीही शेकडो भाविक देवीच्या दर्शनासाठी येतात. उत्सवाच्या प्रसंगी देवीला साडी, चोळी, सौभाग्यसूचक अलंकार आणि प्रसादाच्या स्वरूपात मिठाई अर्पण करण्याची परंपरा आहे.

अनेक भाविक समुद्रकिनारी वसलेल्या पंच पांडव महादेव मंदिरालाही भेट देतात, जे भरतीदरम्यान अंशतः पाण्याखाली जाते.

उपयुक्त माहिती

  • खंभातपासून २५ किमी आणि आणंदपासून ५० किमी अंतरावर स्थित
  • खंभात ते धुवारण गावासाठी राज्य परिवहन (एसटी) बस सेवा उपलब्ध आहेत
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची कोणतीही सोय उपलब्ध नाही
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय, मोबाईल ९४२७३ ८५२७०, ९९२४५ ४४८४
Back To Home