सूर्य मंदिर

बोरसद, तालुका बोरसद, जिल्हा आणंद

आनंद जिल्ह्यातील बोरसद तालुक्यात स्थित सूर्य नारायण मंदिर हे आधुनिक काळातील ‘सौर’ उपासनेच्या प्रमुख केंद्रांपैकी एक मानले जाते. विश्वाचे पोषण करणाऱ्या प्रकाश आणि ऊर्जेचा दैवी स्रोत असलेल्या सूर्यदेवाला समर्पित असलेले हे मंदिर, भाविकांच्या मनातील इच्छा पूर्ण करणारे आणि विशेषतः आजारांपासून मुक्ती देणारे स्थान असल्याचे मानले जाते. दुरून पाहिल्यास हे मंदिर सूर्यदेवाच्या रथासारखे दिसते. रथसप्तमी हा येथे साजरा केला जाणारा सर्वात मोठा उत्सव आहे. सूर्यदेवाचा जन्मदिवस म्हणून हा उत्सव हजारो भाविकांच्या उपस्थितीत मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. या मंदिराचे एक अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण लक्षण म्हणजे वर्षातील काही विशिष्ट दिवशी उगवत्या सूर्याची किरणे थेट गर्भगृहातील सूर्यदेवाच्या मूर्तीवर पडतात.

बोरसद शहराचा इतिहास अत्यंत प्राचीन काळापर्यंत विस्तारलेला आहे. एका पारंपरिक वृत्तानुसार, या वस्तीची स्थापना दुसऱ्या शतकात एका तपस्वी ऋषींच्या प्रयत्नांतून झाली होती. ऐतिहासिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे असलेले, या शहराला १८८८ मध्ये नगरपालिका दर्जा देण्यात आला आणि नंतर भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात या शहराने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. १९२२ आणि १९२३ च्या दरम्यान, वल्लभभाई पटेल यांच्या खंबीर नेतृत्वाखाली येथे ऐतिहासिक ‘बोरसद सत्याग्रह’ पार पडला. हे आंदोलन वसाहतवादी सरकारने लादलेल्या अन्यायकारक कराविरुद्धची एक यशस्वी मोहीम होती.

बोरसद येथील सूर्यनारायण मंदिराचे मुख्य संस्थापक वकील रमणभाई एम. पटेल हे होते, ज्यांनी आपल्या वकिलीच्या व्यवसायातून निवृत्त झाल्यानंतर आपले संपूर्ण आयुष्य सूर्यदेवाच्या उपासनेसाठी समर्पित केले. वर्ष १९७२ मध्ये, ते कल्पेश नावाच्या केवळ पाच महिन्यांच्या बालकासोबत दर्शनासाठी स्थानिक मंदिरात गेले होते. या भेटीदरम्यान, त्यांना एक अत्यंत गूढ अनुभव आला. एका क्षणासाठी, खुद्द सूर्यदेव त्या बालकाच्या कपाळावर कुंकवाच्या गोल टिळ्याच्या रूपात प्रकट झाले आणि त्याच क्षणी रमणभाईंना स्पष्ट शब्द ऐकू आले की, याच ठिकाणी सूर्याचे एक भव्य मंदिर उभारले जावे. या विलक्षण अनुभवानंतर, त्यांनी येथे सूर्य मंदिर बांधण्याचा दृढ संकल्प केला. त्याच सुमारास, मूळ जमीन मालकाने कोणतीही विनंती न करता स्वतःहून ही पवित्र कार्य सिद्धीसाठी आपली जमीन अर्पण केली. संपूर्ण गावकऱ्यांच्या सक्रिय सहकार्यातून, १९८६ मध्ये हे मंदिर पूर्ण झाले. रमणभाई स्वतः चौदा वर्षे सलग मंदिर परिसरात वास्तव्यास होते आणि त्यांनी या पवित्र स्थळाच्या आध्यात्मिक प्रगतीचे मार्गदर्शन केले. आपल्या कायदेशीर कारकीर्दीतून सामाजिक जीवनाचा प्रदीर्घ अनुभव असल्याने, त्यांनी नंतर १९९३ च्या सुमारास मंदिर परिसराचा विस्तार केला आणि विविध पुराणांवर आधारित पवित्र कथा आणि यज्ञांचे नियमित आयोजन केले, ज्यामुळे हे ठिकाण महत्त्वपूर्ण आध्यात्मिक केंद्राच्या रूपात प्रस्थापित झाले. रमणभाईंची अशी दृढ श्रद्धा होती की हे मंदिर केवळ सूर्यदेवाच्या इच्छेमुळेच अस्तित्वात आले आहे.

पौराणिक विचारांमध्ये, सूर्याचे वर्णन ‘चक्षू’ असे केले आहे, ज्याचा अर्थ विश्वाचा डोळा असा होतो. त्यांना सर्व सजीव प्राण्यांसाठी ऊर्जेचा मूळ स्रोत मानले जाते. या मंदिरात, सूर्य पुराण, भागवत पुराण, रामायण, देवी भागवत पुराण आणि गणेश पुराण यांसारख्या पवित्र ग्रंथांवर आधारित ३७ कथांचे नियमित पठण यशस्वीपणे पार पडले आहे. येथे जवळपास पन्नास यज्ञही पूर्ण झाले आहेत, ज्यामध्ये शक्तिशाली ‘अति-महा रुद्र यज्ञ’ समाविष्ट आहे, जो एकवीस दिवस अखंडपणे सुरू होता. त्वचेचे विकार किंवा डोळ्यांच्या आजारांनी त्रस्त असलेले लोक गाढ श्रद्धेने आराम मिळवण्यासाठी या मंदिराला भेट देतात.

बोरसद शहराच्या मध्यवर्ती भागात स्थित हे मंदिर एका आवारात वसलेले असून, या आवाराला तटबंदीची भिंत आहे, ज्यामध्ये दोन भव्य प्रवेशद्वारे आहेत. या प्रवेशद्वारांमधून आत गेल्यावर मंदिराच्या प्रशस्त प्रांगणात प्रवेश होतो. मंदिराच्या समोर असलेल्या मुख्य प्रवेशद्वाराला चार कोरीव खांब असून त्याला तीन दरवाजे आहेत. या प्रवेशद्वाराच्या पुढे आणि मुख्य मंदिराच्या अगदी समोर, सूर्य यंत्राच्या आकाराचे एक जलपात्र आहे. या पात्राच्या भोवती विविध शोभेची आणि फुलांची झाडे लावलेली आहेत. मध्यभागी एक उंच देऊळ असून त्यात भगवान महादेवांची मूर्ती विराजमान आहे. भाविकांसाठी जलपात्राच्या भोवती बसण्याची सोय करण्यात आली आहे. पुढे, मंदिराच्या पायऱ्यांजवळ, पवित्र अग्नी विधींसाठी वापरला जाणारा एक मोठा हवन कुंड आहे. प्रांगणातून नऊ पायऱ्या चढून वर गेल्यावर उंच जगती (मंदिर चबुतरा) लागते, जिथे दर्शन मंडप स्थित आहे. पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना चौथऱ्यावर गजराजांच्या (हत्तींच्या) कोरीव प्रतिमा स्थापित केल्या आहेत.

दर्शन मंडपाचे प्रवेशद्वार अर्धवर्तुळाकार असून त्याचा वरचा भाग विविध शुभ चिन्हांनी सुशोभित केलेला आहे. या अर्धवर्तुळाकार रचनेच्या वर सात वेगवान घोड्यांच्या रथावर आरूढ असलेल्या सूर्याचे तेजस्वी रूप कोरलेले आहे. हे सात घोडे गायत्री, बृहती, उष्णिक, जगती, त्रिष्टुप, अनुष्टुप आणि पंकती या नावांनी ओळखले जातात. त्यांना सकारात्मकता, शक्ती आणि प्रगतीचे प्रतीक मानले जाते. या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपालांच्या मूर्ती उभ्या आहेत. दर्शन मंडपाच्या आत, उजव्या आणि डाव्या बाजूला असलेल्या मोठ्या कोनाड्यांमध्ये गणपती आणि हनुमानाच्या मूर्ती विराजमान आहेत.

दर्शन मंडपापासून, मंदिराभोवती एक प्रदक्षिणा पथ आहे. येथून, आपण प्रशस्त सभामंडपात प्रवेश करतो. या सभागृहाच्या डाव्या आणि उजव्या भिंतींच्या बाजूला उप-गर्भगृहासारखी रचना आहे, ज्यामध्ये अनेक देवतांच्या आणि पूजनीय संतांच्या मूर्तींची प्रतिष्ठापना करण्यात आली आहे. त्यामध्ये भगवान बुद्ध, साई बाबा, दत्तात्रेय, अंबामाता, सरस्वती, महाकाली देवी, लालजी महाराज, कुपला नंदजी महाराज, रामदेव पीर बाबा, महावीर स्वामी, महात्मा रामजी, करुणा सागर आणि जलाराम बाप्पा यांच्या प्रतिमांचा समावेश आहे.

सभामंडपाच्या पुढच्या भागात एकूण पाच गर्भगृहे आहेत. मध्यभागी असलेल्या मुख्य गर्भगृहात सात घोड्यांच्या रथावर आरूढ असलेल्या सूर्यनारायणाची मूर्ती विराजमान आहे. देवतेच्या दोन्ही बाजूंना त्यांच्या पत्नी संज्ञा आणि छाया यांच्या प्रतिमा आहेत. मुख्य गर्भगृहाच्या डाव्या बाजूला असलेल्या गर्भगृहात श्री राम, लक्ष्मण आणि सीता यांच्या शुभ्र संगमरवरी मूर्ती आहेत. शेजारील गर्भगृहात शिवपिंड असून त्यासमोर वज्रपीठावर भगवान शिव आणि पार्वती यांच्या प्रतिमा आहेत. या गर्भगृहाच्या बाहेर एका चौथऱ्यावर नंदीची मूर्ती स्थापित आहे. मुख्य गर्भगृहाच्या उजव्या बाजूच्या पहिल्या गर्भगृहात राधा आणि कृष्णाच्या सुंदर संगमरवरी प्रतिमा आहेत. त्यापुढील गर्भगृहात लक्ष्मी आणि नारायण यांच्या मूर्ती आहेत.

हे मंदिर आधुनिक मंदिर स्थापत्यकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. याचे शिखर अत्यंत उंच, भव्य आणि अनेक थरांमध्ये रचलेले आहे. शिखराच्या सर्वोच्च भागाच्या थोड्या खाली एक मोठे गोलाकार सूर्यचक्र आहे, जे मंदिराच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लक्षणांपैकी एक असून भगवान सूर्याचे प्रतीक आहे. शिखराचा प्रत्येक थर लहान खांबांनी आणि त्यांच्यावर कोरलेल्या अर्धवर्तुळाकार कमानींनी सुशोभित केलेला आहे. शिखराच्या अगदी टोकावर कळस विराजमान आहे. मुख्य शिखराच्या बाजूला आणि सभामंडपाच्या वर अनेक लहान शिखरे आहेत. दुरून पाहिल्यास हे मंदिर एका भव्य रथासारखे दिसते.

मंदिरात दररोज पहाटेपासून रात्रीपर्यंत मंगल, शृंगार, राजभोग, संध्या आणि शयन अशा पाच मुख्य आरत्या केल्या जातात. दिवसाची सुरुवात सकाळी ६ वाजता मंगल आरतीने होते आणि रात्री ९ वाजून १५ मिनिटांनी शयन आरतीनंतर मंदिराचे दरवाजे भाविकांसाठी बंद केले जातात. रविवारी सूर्याची विशेष पूजा केली जाते. या दिवशी सूर्यपूजा केल्याने सुख-समृद्धी आणि आशीर्वाद प्राप्त होतात, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. रथसप्तमी हा मंदिराचा सर्वात मोठा उत्सव असून तो सूर्याचा जन्मदिवस म्हणून मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो. मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्याच्या एका राशीतून दुसऱ्या राशीत होणाऱ्या संक्रमणाचे प्रतीक म्हणून विशेष पूजा केली जाते. कार्तिक महिन्यात उत्तम आरोग्यासाठी छठ पूजा आणि सांब दशमीचे उत्सव येथे साजरे केले जातात. याव्यतिरिक्त, सौर दिनदर्शिकेवर आधारित इतर सणही या मंदिरात साजरे केले जातात.

उपयुक्त माहिती –

  • बोरसद बस स्थानकापासून १ किमी आणि आनंद शहरापासून २३ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून बोरसदसाठी राज्य परिवहन बस सेवा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरामध्ये राहण्याची आणि नाश्त्याची अनेक सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home