वैद्यराज महादेव मंदिर

अश्विनीकुमार रोड, वराछा विस्तार, सुरत

सुरतच्या आध्यात्मिक इतिहासामध्ये अश्विनीकुमार वैद्यराज महादेव मंदिराला अत्यंत आदराचे स्थान आहे. सूर्यदेवाचे (सूर्यनारायण) पुत्र आणि देवांचे वैद्य असलेल्या पौराणिक अश्विनीकुमार बंधूंशी संबंधित असलेल्या या मंदिरात त्यांनीच स्थापित केलेले शिवलिंग आहे. तापी पुराणात या ठिकाणाचा उल्लेख आढळतो आणि भाविकांच्या श्रद्धेनुसार हे मंदिर ८०० वर्षांहून अधिक जुने आहे. या पवित्र स्थानाबद्दल अशी श्रद्धा आहे की, येथे सूर्यदेवाचे नित्य वास्तव्य असते आणि जे भाविक जवळच्या तापी नदीत स्नान करतात, त्यांना मोक्ष प्राप्त होऊन त्यांच्या पिढ्या मुक्त होतात. असेही मानले जाते की, जर एखाद्या सेवकाने येथे निपुत्रिक मालकासाठी पितृकार्य (पिंडदान) केले, तरीही त्या मालकाला मुक्ती प्राप्त होते.

अश्विनीकुमार बंधूंचा उल्लेख ऋग्वेदात वारंवार आढळतो, जिथे त्यांना सत्कर्मांचे रक्षक, मार्गदर्शक आणि वैद्य म्हणून चित्रित केले आहे. त्यांचे वर्णन ज्ञानी, सत्यवादी आणि शत्रूंचा नाश करणारे असे केले आहे (ऋग्वेद १.३.१-३). दंतकथांमध्ये त्यांच्या उपचार शक्तीचे वर्णन आढळते: वृद्ध च्यवन ऋषींना पुनरुज्जीवित करणे (ऋग्वेद १.६८.६), भुज्यूला समुद्रात बुडण्यापासून वाचवणे (ऋग्वेद १.६८.७), राजा पेदूला वेगवान घोडे प्रदान करणे आणि जहुषाला गमावलेली राज्ये परत मिळवून देणे (ऋग्वेद १.७१.५). पौराणिक दृष्टिकोनातून,

ते सूर्यदेव आणि त्यांच्या पत्नी संज्ञा (सरयू) यांचे जुळे पुत्र मानले जातात, ज्यांचा जन्म घोड्यांच्या रूपात झाला होता. त्यांना नासत्य आणि दस्त्र असे संबोधले जाते आणि एकत्रितपणे त्यांना अश्विनीकुमार म्हटले जाते.

तापी महात्म्याच्या ७५ व्या अध्यायानुसार, ज्याचे शीर्षक “गुप्तेश्वर प्रकाश क्षेत्र, सुंदरवन क्षेत्र, भास्कर क्षेत्र, अश्विनीकुमार कांटेश्वर प्रभावोन्नाम” असे आहे, त्यात अश्विनीकुमार वैद्यराज महादेव मंदिराच्या उत्पत्तीबद्दल एक रंजक कथा सांगितली आहे. एकदा अश्विनीकुमार इंद्राच्या दरबारात गेले होते. त्यांचे घोड्यासारखे चेहरे पाहून तिथे उपस्थित असलेले ऋषी आणि दरबारी, ज्यामध्ये नारद मुनींचाही समावेश होता, ते त्यांच्यावर हसले. अपमानित आणि लज्जित होऊन अश्विनीकुमार शरमेने दरबारातून निघून गेले. नंतर, जेव्हा इंद्राने नारदांकडे त्यांच्या वंशाबद्दल विचारणा केली, तेव्हा त्यांना समजले की हे बंधू सूर्य आणि संज्ञा यांचे दिव्य पुत्र आहेत. त्यांचे महत्त्व लक्षात आल्यावर, इंद्राने त्यांना सन्मानाने दरबारात परत येण्याचे आमंत्रण दिले. मात्र, झालेल्या अपमानामुळे मनाला खोलवर जखम झाल्याने, अश्विनीकुमारांनी ते आमंत्रण नाकारले.

निराश होऊन, त्या भावांनी आपले जीवन त्यागण्याचा निर्णय घेतला आणि तपश्चर्या करण्यासाठी ते एका पर्वतावर चढले. ज्या क्षणी ते स्वतःचे बलिदान देणार होते, त्याच वेळी शृंग मेखला ऋषी तिथे आले आणि त्यांनी त्यांना थांबवले. त्यांनी त्यांना तापी नदीच्या काठी, कपिल मुनींच्या आश्रमाजवळ तपश्चर्या करण्याचा आणि सूर्यदेवाची उपासना करण्याचा सल्ला दिला. ऋषींच्या मार्गदर्शनाचे पालन करून, ते भाऊ तापी नदीच्या जवळील कांटेश्वर तीर्थावर आले आणि त्यांनी कठोर तपश्चर्या सुरू केली. त्यांच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन, सूर्यदेव त्यांच्यासमोर प्रकट झाले आणि त्यांनी त्यांना पुन्हा सुंदर रूप प्राप्त होण्याचे वरदान दिले. त्यांच्या रूपांतरासोबतच, सूर्यदेवाने त्यांना औषध आणि उपचारांचे सखोल ज्ञानही प्रदान केले.

कृतज्ञतेने भरलेल्या अश्विनीकुमारांनी स्थापना केली तापी नदीच्या काठावर असलेल्या या पवित्र स्थळी वैद्यराज महादेवांचे शिवलिंग विराजमान आहे. हे शिवलिंग आता त्यांच्या भक्तीचे आणि सूर्य व शिवाशी असलेल्या त्यांच्या संबंधांचे एक दिव्य प्रतीक म्हणून पूजले जाते.

अनेक शतकांपासून या मंदिराचा अनेकदा जीर्णोद्धार झाला असून, आता हे मंदिर वराछा परिसराच्या गजबजलेल्या भागात एका भव्य वास्तुरूपात उभे आहे. एका अरुंद गल्लीतून प्रवेश करताच, मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर भगवान शिवांचे संगमरवरी मंदिर आहे, ज्याच्या दोन्ही बाजूंना अश्विनीकुमार बंधू आणि नंदी यांच्या मूर्ती विराजमान आहेत.

मंदिराच्या आराखड्यात सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. सभामंडपाच्या भिंतींवर शृंगी आणि भृंगी यांच्यासह अनेक गुंतागुंतीची शिल्पे कोरलेली आहेत, ज्यामध्ये त्रिशूळ धारण केलेले आणि कर्णे वाजवणारे द्वारपाल, आसनावर विराजमान रिद्धी-सिद्धीच्या मूर्ती आणि कमळावर विराजमान भगवान शिव, पार्वती आणि बाल गणेश, ज्यांच्यावर पाच फण्यांच्या नागाची सावली आहे, असे चित्रण छतावर केलेले आहे. सभामंडपातील संगमरवरी नंदीची मूर्ती अद्वितीय असून ती उभी आहे, जी इतर मंदिरांत सामान्यतः आढळणाऱ्या बसलेल्या नंदीच्या मूर्तींपेक्षा वेगळी आहे. रामायण आणि महाभारतातील पौराणिक भित्तिचित्रे भिंतींची शोभा अधिकच वाढवतात. अंतराळाच्या भिंतींमध्ये कालभैरव, सूर्य नारायण आणि शीतला माता यांची मंदिरे आहेत, तर त्याच्या घुमटावर सर्प आणि हंसांची चित्रे रेखाटलेली आहेत.

गर्भगृहाच्या समोरील भिंतीवर, प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना, डाव्या बाजूला हनुमानाची एक भव्य संगमरवरी मूर्ती आणि उजव्या बाजूला गणेशाची तितकीच भव्य संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहे. या कोनाड्यांच्या वर, शिव-पार्वती आणि राम-सीतेच्या सुंदर मूर्ती स्थापित आहेत. याव्यतिरिक्त, प्रवेशद्वाराच्या वर, हिमालयाच्या शिखरांमध्ये नंदीसह विराजमान असलेल्या शिव-पार्वतीचे एक चित्र भिंतीची शोभा वाढवते. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार चौकोनी आणि आकाराने लहान आहे, त्यामुळे भाविकांना प्रवेश करताना आदराने मान झुकवावी लागते. गर्भगृहाच्या मध्यभागी पूजनीय शिवलिंग विराजमान असून, त्यावर सर्पाचा फणा आहे, जो दैवी संरक्षणाचे प्रतीक आहे. असे मानले जाते की हे शिवलिंग जमिनीच्या १८ फूट खालीपर्यंत खोलवर पसरलेले आहे, जे त्याच्या गाढ पवित्रतेचे निदर्शक आहे. शिवलिंगाच्या वर एक चांदीची जलधारा (गलंतिका) आहे, ज्यातून अभिषेक विधीचा भाग म्हणून सतत पाणी थेंब-थेंब पडत असते, तर शिवलिंगाच्या वर एक औपचारिक छत्र शोभून दिसते.

गर्भगृहाच्या मागील भिंतीवर, मुकुट परिधान केलेली आणि दिव्य वस्त्रांनी सुशोभित अशी देवी पार्वतीची अत्यंत सुंदर आणि नक्षीदार मूर्ती गर्भगृहाची शोभा आणि भव्यता अधिकच वाढवते. अत्यंत बारकाईने साकारलेले हे गर्भगृह श्रद्धा आणि भक्तीचे वातावरण निर्माण करते, जे शिव आणि पार्वतीचा आशीर्वाद घेण्यासाठी येणाऱ्या भाविकांना आकर्षित करते.

मंदिरात दररोज नित्यपूजा विधी होतात, ज्यामध्ये सकाळी ८:०० वाजता सकाळची प्रार्थना आणि रात्री ८:०० वाजता सायंकाळची आरती केली जाते. महाशिवरात्री आणि इतर हिंदू सण हे प्रमुख उत्सव असून, त्या वेळी हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात. भगवान शिवाला समर्पित रुद्राभिषेक, महापूजा आणि इतर धार्मिक विधी हे नियमित अर्पण केले जातात.

मंदिराच्या जवळच तापी नदी असून ती पर्यटकांसाठी एक शांत ठिकाण आहे, तसेच तिथे अंबा माता आणि सरस्वती मातेची प्राचीन मंदिरे आहेत. संत बटुकाराम बापू यांनी स्थापन केलेल्या दसाराम आश्रमात निरंतर मोफत भोजन (अन्नछत्र) दिले जाते. याच्या शेजारीच स्वामी समर्थांच्या शिष्यांशी संबंधित बालकृष्ण महाराज समाधी आहे.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • सुरत रेल्वे स्थानकापासून ७ किमी अंतरावर स्थित.
  • महानगरपालिकेच्या बसेस आणि खाजगी वाहनांद्वारे पोहोचता येते.
  • जवळच राहण्याची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home