उत्कंठेश्वर महादेव मंदिर

फुलजीना मुवाडा, ता. कपडवंज, जि. खेडा

गुजरातच्या खेडा जिल्ह्यातील कपडवंज हा तालुका आपल्या गौरवशाली ऐतिहासिक वारशासाठी प्रसिद्ध आहे. अकराव्या शतकात सोळंकी (चालुक्य) राजा सिद्धराज जयसिंह यांच्या राजवटीत येथे अनेक वास्तुकलेचे उत्कृष्ट नमुने साकारले गेले, ज्यामध्ये ‘कुंडवाव’ – एक आयताकृती बारव – आणि तिचे वैशिष्ट्यपूर्ण तोरण यांचा समावेश आहे. कपडवंज प्रदेशातील वात्रक नदीच्या (जिला कश्यपगंगा असेही म्हणतात) काठी, अंतरसुबा गावाजवळ प्राचीन उत्कंठेश्वर महादेव मंदिर वसलेले आहे. सुमारे दोन हजार वर्षांचा इतिहास असलेले हे मंदिर ‘उंटाडिया महादेव’ म्हणूनही लोकप्रिय आहे. वार्षिक जत्रेदरम्यान वात्रक नदीच्या पात्रात होणाऱ्या पारंपारिक उंट सफारीमुळे या मंदिराला हे नाव पडले असावे, अशी सर्वत्र धारणा आहे.

या मंदिराशी संबंधित पौराणिक कथेनुसार, हा प्रदेश एकेकाळी जाबाली ऋषींची ‘तपोभूमी’ होता. भगवान शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी जाबाली ऋषींनी याच ठिकाणी कठोर तपश्चर्या केली होती. त्यांच्या अढळ भक्तीने प्रसन्न होऊन भगवान शिव त्यांच्यासमोर शिवलिंगाच्या रूपात प्रकट झाले आणि त्यांनी येथे कायमस्वरूपी वास्तव्य करण्याचे मान्य केले. असे सांगितले जाते की, एकदा जाबाली ऋषींनी धार्मिक सभेसाठी अनेक थोर ऋषीमुनींना आमंत्रित केले होते. भोजनाच्या वेळी, आलेल्या संतांनी केवळ आश्रमाच्या परिसरात पिकवलेले धान्यच ग्रहण करण्याचा आग्रह धरला. आपल्या आध्यात्मिक शक्तीने जाबाली ऋषींनी त्यांची इच्छा पूर्ण केली, ही घटना उपस्थित लोकांच्या कुतूहलाचा किंवा ‘उत्कंठेचा’ विषय ठरली, आणि त्यावरूनच ‘उत्कंठेश्वर’ हे नाव पडले. आणखी एका परंपरेनुसार, सभेत उपस्थित असलेल्या एका ऋषींनी भगवान शिवाचे ‘दर्शन’ घेतल्याशिवाय अन्न ग्रहण न करण्याचा संकल्प केला होता. ऋषींनी प्रार्थना केली आणि त्याच क्षणी एक शिवलिंग प्रकट झाले, ज्यावेळी लोकांची उत्सुकता शिगेला पोहोचली होती.

आणखी एका दंतकथेनुसार, हे ठिकाण सप्तर्षींपैकी एक असलेल्या गौतम ऋषींचा आश्रम असल्याचे मानले जाते. त्यांचे शिष्य सत्यपाल यांनी काशी विश्वेश्वरासाठी हजार वर्षांची तपश्चर्या केली होती असे म्हटले जाते. देवाच्या आशीर्वादाने, सत्यपाल यांनी महादेवाला मानवजातीच्या कल्याणासाठी येथे काशी विश्वेश्वराच्या रूपात राहण्याची विनंती केली. त्याच क्षणी, भगवान विश्वेश्वराच्या कंठातून एक दिव्य प्रकाश बाहेर पडला आणि तो जमिनीखालील शिवलिंगात विलीन झाला; हेच ते पवित्र उत्कंठेश्वर शिवलिंग होय.

मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार कोरीव कामांनी सुशोभित केलेले आहे. अर्धवर्तुळाकार कमानीच्या दोन्ही बाजूंना नक्षीदार कोनाडे असलेले खांब आहेत. सभामंडपाच्या छतावर तीन मजली घुमट रचना आहे, ज्यावर गणेश, हनुमान, ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश तसेच पौराणिक कथांमधील भगवान शिवाच्या विविध रूपांची चित्रे कोरलेली आहेत. सभामंडप कोरीव खांबांवर आधारलेल्या कमानींच्या गॅलरींनी बनलेला आहे, ज्यामध्ये विविध देवतांच्या लहान मूर्ती स्थापित आहेत. सभागृहातील उंच चौथऱ्यावर नंदी आणि कासवाची मूर्ती भक्तीभावाने विराजमान आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावरील खांबांच्या तळाशी ‘द्वारपालांच्या’ मूर्ती कोरलेल्या आहेत. गर्भगृहाच्या मध्यभागी एक मोठा ‘शालुंका’ आहे, जिथे बाहेर आलेले लिंग नसून, जमिनीमध्ये एक गोलाकार, खोल खळगा आहे. हे गोलाकार शिवलिंग ‘स्वयंभू’ मानले जाते. या मंदिराचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे शिवलिंगावर अर्पण केलेले पाणी आणि दूध एका गुप्त भूमिगत प्रणालीद्वारे थेट वात्रक नदीत वाहून जाते. शिवलिंगाच्या बाजूला एक धातूचा मुखवटा आहे आणि मागे सुवर्णपीठावर देवी पार्वतीचे आसन आहे. मंदिराच्या बाहेरील भिंती देखील कोनाडे आणि कोरीव कामांनी सुशोभित आहेत. मंदिराच्या संरचनेवर दोन शिखरे आहेत: मुख्य शिखर नागर वास्तुकलेचे आहे, तर सभामंडपावर घुमटाकार छप्पर आहे.

हे मंदिर नदीच्या काठावरील एका टेकडीवर (‘टिंबा’) वसलेले आहे. मंदिराच्या परिसरात पूजेचे साहित्य मिळणारी दुकाने आहेत. मंदिराच्या एका प्रवेशद्वारातून वात्रक नदीकडे जाणारा एक रुंद जिना आहे, ज्यामध्ये एकूण १०८ पायऱ्या आहेत. अनेक भाविक देवाचे आशीर्वाद घेण्यापूर्वी नदीत पवित्र स्नान करतात. पर्यटकांसाठी नदीकाठी उंट सफारीची सोय उपलब्ध आहे. भाविकांच्या निवासासाठी मंदिर परिसरात ‘भक्तनिवास’ उपलब्ध आहे. महाशिवरात्रीच्या वेळी येथे मोठी जत्रा भरते, ज्यामध्ये हजारो भाविक सहभागी होतात. श्रावण महिन्यातील सोमवारीही येथे भाविकांची मोठी गर्दी असते. याशिवाय, अनेक कुटुंबे विशेषतः ‘बाबरी’ (मुलाचे पहिले जावळ काढणे) विधीसाठी येथे येतात. हे मंदिर दर्शनासाठी दररोज सकाळी ६.०० ते रात्री ८.०० पर्यंत खुले असते, तर सकाळी ६.०० आणि संध्याकाळी ७.०० वाजता ‘आरती’ केली जाते.

उपयुक्त माहिती 

  • कपडवंज बस स्थानकापासून १९ किमी आणि खेडापासून ६८ किमी अंतरावर स्थित
  •  जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून कपडवंजसाठी GSRTC बस सेवा उपलब्ध
  •  खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात
  •  परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे
  •  संपर्क – मंदिर कार्यालय, मोबाईल: ९९७९६१०१६
Back To Home