मंकामेश्वर पारदेश्वर मंदिर

वलेतवा, ता. नडियाद, जि. खेडा

वलेतवा गावात उभारलेले मंकामेश्वर पारदेश्वर शिव मंदिर हे भाविकांसाठी आध्यात्मिक ऊर्जेचे एक चैतन्यमय केंद्र म्हणून पूजनीय आहे. या ठिकाणी शुद्ध पारा आणि चांदी यांच्या मिश्रणातून अत्यंत बारकाईने घडवलेले एक दुर्मिळ ‘पारद शिवलिंग’ विराजमान आहे. या शिवपिंडाचे केवळ दर्शन आणि पूजन केल्याने बारा ज्योतिर्लिंगांच्या यात्रेचे पुण्य प्राप्त होते, अशी भक्तांची दृढ श्रद्धा आहे. मंदिरात येणाऱ्या भाविकांसाठी पारद शिवलिंगावर अभिषेक करण्याची एक विशेष सुविधा उपलब्ध करून देण्यात आली आहे, ज्यामध्ये नेपाळच्या बागमती नदीसह हजारो तीर्थक्षेत्रांच्या पवित्र जलाचा अंश असलेल्या तीर्थाचा वापर केला जातो.

या मंदिराचा इतिहास फार प्राचीन नाही; हे मंदिर २०१० साली भाविकांसाठी खुले करण्यात आले. कै. मोहनभाई पटेल आणि कै. मणीबेन पटेल यांच्या पवित्र स्मृतीप्रित्यर्थ श्री प्रफुल्लभाई पटेल आणि त्यांच्या पत्नी कबिताबेन पटेल यांनी हे मंदिर उभारले. या वास्तूत १५१ किलो वजनाचे भव्य पारद शिवलिंग स्थापित असून, ते ‘पितृ देवो भव’ आणि ‘मातृ देवो भव’ या उदात्त वैदिक मूल्यांची आठवण करून देते. या आधुनिक मंदिरात १२५ विविध देवतांच्या मूर्तींचीही प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली आहे.

पौराणिक कथेनुसार, भगवान महादेवांनी ऋषीमुनींना किमयेची (अल्केमी) गुपिते सांगितल्यानंतर, त्यांनी गुरुदक्षिणा म्हणून पारद शिवलिंग तयार करण्यासाठी पाऱ्यावर विशेष प्रक्रिया केली होती. अशी धारणा आहे की, जिथे पारद शिवलिंग स्थापित असते तिथे भगवान महादेव स्वतः वास करतात आणि या पिंडाच्या पूजेने अनेक जन्मांची पापे नष्ट होतात, असे मानले जाते. बेलपत्र अर्पण करून आणि कापूर लावून आरती केल्याने भक्तांच्या समृद्धीचा आणि अंतिम मोक्षाचा मार्ग मोकळा होतो, अशी परंपरा आहे.

हे मंदिर नडियाद आणि चंगा गावांना जोडणाऱ्या मुख्य रस्त्यावर स्थित आहे. संपूर्ण परिसराभोवती भक्कम तटबंदी असून, रक्षक कक्षांनी युक्त अशा प्रवेशद्वारातून विस्तीर्ण अंगणात प्रवेश केला जातो. प्रशस्त परिसरात विविध प्रकारची झाडे लावली असून, वाहने उभी करण्यासाठी स्वतंत्र जागा आहे. मंदिराच्या दर्शनी भागाला लागून एक स्वतंत्र यज्ञशाळा आहे. मुख्य मंदिराच्या तळमजल्यावर मानसरोवर आणि अमरनाथ गुहेची हुबेहूब प्रतिकृती तयार करण्यात आली आहे. नाममात्र शुल्कात प्रवेश असलेल्या या गुहेत विविध प्राणी, पक्षी आणि देवतांच्या सुंदर मूर्ती आहेत. येथे भगवान श्रीकृष्णाने आपल्या करंगळीवर गोवर्धन पर्वत उचलल्याची एक वैशिष्ट्यपूर्ण मूर्तीही आहे. तसेच, तळमजल्यावर काचेच्या मीनाकारीने सजवलेला एक ‘भुलभुलैया’ कक्ष आहे, जिथे अंतर्गत भिंतींमुळे अरुंद गल्ल्या तयार केल्या आहेत. या कक्षाच्या भिंतींवर रंगीबेरंगी काचेच्या तुकड्यांचा वापर करून ‘कृष्ण-लीला’ अत्यंत बारकाईने रेखाटली आहे, तर काही भागांत याच दैवी प्रसंगांचे चित्रण करणाऱ्या मूर्ती आहेत.

मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या अर्धचंद्राकृती कमानीवर भगवान महादेवांची सुंदर उठावदार मूर्ती कोरलेली आहे. या दोन मजली वास्तूचे मुख्य मंदिर पहिल्या मजल्यावर आहे, जिथे डाव्या आणि उजव्या बाजूने स्वतंत्र पायऱ्यांनी जाता येते. स्थापत्य रचनेत मुखमंडप, सभामंडप आणि मध्यभागी अर्ध-खुला गर्भगृह आहे. मंडप आणि सभामंडपाचे भव्य खांब आणि ‘वितान’ (छत) आकर्षक कोरीव कामांनी सजलेले असून, मंडपाचे सर्व खांब कमानींनी एकमेकांना जोडलेले आहेत. सभामंडपाच्या प्रवेशद्वाराजवळ, वज्रपीठांवर काचेच्या चौकटीत भगवान गणेश आणि भगवान हनुमानांच्या मूर्ती विराजमान आहेत. सभामंडपाच्या चौकोनी खांबांवर असलेल्या तुळयांना आधार देऊन छतावरून १०८ घंटा लटकवल्या आहेत.
सभामंडपातील अनेक वज्रपीठांवर तिरुपती बालाजी, श्री राम-लक्ष्मण-जानकी, हनुमान, राधा-कृष्ण, गुरु गोविंद सिंग, रणछोडदास, येशू ख्रिस्त, स्वामीनारायण, अंबा माता, शनी देव, महावीर स्वामी, साई बाबा, जलाराम बाप्पा, भारत माता, सूर्य देव, शंकराचार्य, विविध ऋषी-मुनी, अनेक संत आणि नवग्रह अशा १२५ देवतांच्या मूर्ती रांगेत मांडल्या आहेत. या हॉलमध्ये सर्प आकृतींनी सजवलेल्या बारा ज्योतिर्लिंगांच्या मूर्ती, इतर शिवपिंडी आणि कामधेनूची मूर्तीही आहे.

सभामंडपाच्या पलीकडे असलेल्या अर्ध-खुळ्या गर्भगृहाच्या मध्यभागी १५१ किलोचे मुख्य पारद शिवलिंग जमिनीवर स्थापित आहे. पिंडाच्या समोर एका पीठावर नंदीची मूर्ती आहे, तर मागील भिंतीला लागून भगवान महादेव आणि दत्तात्रेयांच्या सुंदर मूर्ती आहेत. मंडप आणि सभामंडपाच्या छतावर शिवपिंडाच्या आकाराची उंच शिखरे आहेत. गर्भगृहावरील मध्यवर्ती चौकोनी शिखरावर चारही बाजूंना अंगशिखरांची रचना असून, त्यावर शिवलिंगाला आपल्या फण्याने संरक्षण देणाऱ्या नागाची सुंदर मूर्ती आहे.

महाशिवरात्री आणि श्रावण महिन्यातील सोमवारी येथे शेकडो स्थानिक भाविक दर्शनासाठी जमतात. श्रीकृष्णाचा जन्म आणि इतर देवतांचे महत्त्वाचे सणही मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. मंदिरात नियमितपणे भजन, कीर्तन आणि शास्त्रपठणाचे कार्यक्रम आयोजित केले जातात. पारद शिवलिंगावर वैयक्तिक अभिषेक करण्याला विशेष आध्यात्मिक महत्त्व आहे. या विधीसाठी विशेषतः पुरवल्या जाणाऱ्या पवित्र जलात नेपाळमधील काठमांडूची बागमती नदी, उज्जैनची शिप्रा, प्रयागराजचा त्रिवेणी संगम आणि कोलकात्याचा गंगासागर यांसारख्या पवित्र ठिकाणच्या जलाचा अंश असतो. मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ७ ते दुपारी १ आणि दुपारी २ ते रात्री ८ या वेळेत खुले असते.