उमिया माता मंदिर

राधनपूर बायपास रोड, पांचोट, ता./जि. मेहसाणा

उमिया माता यांना आदिशक्ती, विश्वाची निर्माती आणि भक्तांचे रक्षण करणारी देवता म्हणून पूजले जाते. त्यांना देवी पार्वतीचे साक्षात रूप मानले जाते. उमिया माता ही गुजरातमधील ‘कडवा पाटीदार’ समाजाची ‘कुलदेवी’ आहे. पांचोट येथील त्यांचे मंदिर हे एक आध्यात्मिक केंद्र असून ते हजारो भाविकांना आकर्षित करते. शहरीकरण आणि प्रशासकीय बदलांमुळे पांचोटचा काही भाग मेहसाणा महानगरपालिकेत समाविष्ट झाला असला, तरी या परिसराने आपली प्रबळ धार्मिक ओळख जपून ठेवली आहे. जन्म, विवाह किंवा नवीन व्यवसाय यांसारख्या प्रसंगांपूर्वी, स्थानिक रहिवासी देवीचे शुभ ‘दर्शन’ घेण्याला प्राधान्य देतात.

पाटीदार समाजाचे मुख्य उमिया माता मंदिर उंझा येथे असून ते इसवी सन पूर्व १५६ मधील आहे. याउलट, पांचोट येथील मंदिर हे एक आधुनिक धार्मिक केंद्र असून ते स्थानिक ग्रामस्थांच्या सामूहिक योगदानातून उभारले गेले आहे. पांचोटमध्ये जीवदया पाळण्याची प्रबळ परंपरा आहे. सुमारे सत्तर ते ऐंशी वर्षांपूर्वी, पाटीदार शेतकऱ्यांनी ‘माढ नी पाती कुटारिया ट्रस्ट’ची स्थापना केली. या ट्रस्टच्या मालकीच्या जमिनीतून मिळणारे उत्पन्न आजही गावातील भटक्या कुत्र्यांच्या देखभालीसाठी वापरले जाते. ज्या ग्रामस्थांनी या कार्याला पाठिंबा दिला, त्यांनीच सुमारे सात-आठ दशकांपूर्वी त्यांच्या कुलदेवीच्या मंदिराची पायाभरणी केली. जसा गाव विस्तारला, तसे मंदिराचे अनेकदा नूतनीकरण करण्यात आले.

पाटीदार समाजाच्या धार्मिक तत्त्वांमध्ये उमिया मातेचे स्थान सर्वोच्च आहे. ‘उमा’ म्हणजे देवी पार्वती आणि हिंदू मान्यतेनुसार, देवी सरस्वती, लक्ष्मी आणि काली यांना उमिया मातेचीच विविध रूपे मानले जाते. समाजाची अशी श्रद्धा आहे की, जेव्हा भगवान शिव आणि उमा देवी राक्षसांचा वध करण्यासाठी सरस्वती नदीच्या काठी आले, तेव्हा उमा देवीने मातीच्या बावन्न मूर्ती घडवल्या, ज्यामध्ये शिवाने प्राण फुंकले. या मूर्तींपासूनच कडवा पाटीदार समाजाची उत्पत्ती झाली. या मंदिरात दर्शन घेतल्याने जीवनातील सर्व अडथळे दूर होतात आणि कुटुंबाला आर्थिक व मानसिक स्थैर्य लाभते, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे.

उत्तर आणि पश्चिम भारतात ‘नगर’ शैलीतील मंदिरे प्रामुख्याने आढळत असली, तरी पांचोट येथील मंदिर पूर्णपणे प्राचीन शास्त्रीय नियमांवर आधारित नाही. हे मंदिर आधुनिक वास्तुशिल्प तंत्रांचा वापर करून बांधले गेले आहे. मंदिराच्या भव्य प्रांगणात प्रवेश करण्यासाठी सभोवतालच्या तटबंदीमध्ये एक कोरीव प्रवेशद्वार आहे. या प्रांगणात भाविकांसाठी ठिकठिकाणी बसण्याची व्यवस्था केली आहे. मंदिर परिसराच्या मध्यभागी अत्यंत भव्यपणे उभे आहे. याच्या बांधकामात गुलाबी ‘आरस’ (संगमरवर) दगडाचा वापर करण्यात आला आहे. पंधरा पायऱ्या चढून उंच ‘जगती’वर गेल्यावर ‘मुखमंडप’ (प्रवेश द्वार) लागतो. पायऱ्यांच्या दोन्ही बाजूंना ‘गजराज’ (हत्ती) यांच्या मूर्ती आहेत. मंदिराच्या वास्तुरचनेत प्रवेश मंडप, तीन उप-मंडप, ‘सभामंडप’, ‘अंतराळ’ आणि ‘गर्भगृह’ यांचा समावेश आहे. प्रवेश मंडप आणि सभामंडप अर्ध-खुले आहेत. सभामंडपातील कोरीव खांबांच्या वरच्या भागात नृत्य आणि संगीत मुद्रांमधील ‘सुरसुंदरी’ कोरलेल्या आहेत. ‘अंतराळ’मध्ये भिंतींवरील कोनाड्यांमध्ये भगवान गणेश आणि इतर देवतांच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहाच्या दरवाजाची चौकट अद्वितीय आणि सूक्ष्म कारागिरीने नटलेली आहे. गर्भगृहाच्या आत, बैलावर आरूढ असलेली उमिया मातेची शुभ्र संगमरवरी मूर्ती एका उंच ‘वज्रपीठा’वर विराजमान आहे. विविध वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सजलेल्या देवीच्या मस्तकावर एक सुंदर मुकुट आहे. गर्भगृहाच्या बाहेरील भिंतींवरील कोनाड्यांमध्ये वरुण, कुबेर आणि यम यांच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहावर मुख्य ‘उरुशृंग’ शैलीचे शिखर असून, त्याभोवती लहान प्रतिकृती आहेत. तीन प्रवेश मंडप आणि सभामंडपावर तुलनेने लहान, वरच्या दिशेला निमुळती होत जाणारी चौकोनी शिखरे आहेत.

वर्षभर अनेक सण आणि उत्सव साजरे केले जातात, ज्यामध्ये समाजाचा सक्रिय सहभाग असतो. चैत्र आणि अश्विन महिन्यात साजरा होणारा नवरात्री उत्सव सर्वात महत्त्वाचा असतो, ज्या दरम्यान लोक देवीच्या प्रतिमेभोवती ‘गरबा’ खेळतात. दुर्गाष्टमीला विशेष ‘हवन’ आयोजित केला जातो. फाल्गुन महिन्यात होळीच्या दिवशी ‘होलिका दहन’ केले जाते आणि त्यानंतर रंगांचा उत्सव साजरा होतो. दिवाळीत मंदिर दिव्यांनी उजळून निघते. नवीन वर्षाच्या पहिल्या दिवशी, ‘बेस्तु वरस’ला व्यापारी त्यांच्या चोपड्यांचे पूजन करून देवीचा आशीर्वाद घेतात. ग्रामीण शेतीवर आधारित समाज असल्याने, कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी दरवर्षी नवीन पिकाचा पहिला हिस्सा देवीला अर्पण केला जातो.

उपयुक्त माहिती

  • मेहसाणापासून १३ किमी अंतरावर स्थित
  •  राज्यातील विविध शहरांतून मेहसाणापर्यंत राज्य परिवहन (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध आहे. मेहसाणापासून मंदिरापर्यंत GSRTC बसेस आणि खाजगी वाहन सेवा उपलब्ध आहेत.
  •  खाजगी वाहनांना थेट मंदिर परिसरात प्रवेश मिळतो.
  • जवळच राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय, मोबाईल: ९७२६८९५८१६
Back To Home