उंझेश्वर महादेव आणि अंबाजी माता मंदिर

पाटन रोड, उंझा, ता. उंझा, जि. मेहसाणा

प्राचीन संस्कृती आणि इतिहासाने समृद्ध असलेले उंझा शहर, उंझेश्वर महादेव आणि अंबाजी माता यांच्या अतिशय सुंदर मंदिरांचे निवासस्थान आहे. भगवान उंझेश्वर महादेव हे उंझाचे ग्रामदैवत म्हणून पूजले जातात. पौराणिक शास्त्रानुसार, माता अंबा हे उमा-पार्वतीचेच एक रूप आहे. ही देवी संपूर्ण गुजरात आणि राजस्थानमध्ये अंबाजी म्हणून अत्यंत लोकप्रिय आहे. त्यांचे मुख्य स्थान गुजरातमध्ये गब्बर पर्वतावर स्थित आहे आणि त्याच देवीची पवित्र मूर्ती या मंदिरात विराजमान आहे. हे मंदिर उंझा आणि आसपासच्या परिसरातील असंख्य भाविकांसाठी श्रद्धेचे केंद्र आहे. या पवित्र स्थळाचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे भारताचे रक्षण करताना बलिदान दिलेल्या शूर सैनिकांच्या स्मृतींचे जतन, ज्यांना येथे पुतळ्यांच्या रूपात सन्मानित करण्यात आले आहे.

‘मार्कंडेय पुराणा’तील ‘देवी महात्म्या’च्या सातव्या खंडानुसार, शुंभ आणि निशुंभ या राक्षसांनी भगवान इंद्राकडून तिन्ही लोकांचे राज्य जिंकले होते. यावर उपाय म्हणून, देवांनी आदिशक्ती भगवती देवीकडे संरक्षणासाठी प्रार्थना केली. जेव्हा ती त्यांचे म्हणणे ऐकत होती, तेव्हा माता पार्वती तिथे प्रकट झाली आणि तिच्या शरीरातून अंबा देवीचा उगम झाला. शुंभ आणि निशुंभाने अंबिकेला पकडण्यासाठी चंड आणि मुंड या आपल्या सेवकांना पाठवले. तेव्हा माता अंबाच्या शरीरातून प्रकट झालेल्या कालीने राक्षसांचा संहार केला. कालीने चंड आणि मुंडाचा वध केल्यामुळे, भगवती देवीने तिला ‘चामुंडा’ हे नाव दिले. देवीची अंबिका आणि चामुंडा अशा विविध रूपांत पूजा केली जाते. बनासकांठा जिल्ह्यातील गब्बर पर्वतावरील अंबाजी मातेचे मंदिर हे एक्कावन्न शक्तीपीठांपैकी एक मानले जाते. ‘तंत्र चूड़ामणी’ ग्रंथात उल्लेख असल्याप्रमाणे, देवीला येथे ‘अरासुरी अंबाजी माता’ म्हणूनही ओळखले जाते. उमा-पार्वतीच्या या मंदिराच्या शेजारीच स्वामी सच्चिदानंदजी परमहंस यांच्या प्रेरणेने स्थापित उंझेश्वर महादेव मंदिर आहे.

प्राचीन काळी उमापूर म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या उंझाचा इतिहास सुमारे १,८७० वर्षांचा आहे. मेहसाणा जिल्हा गॅझेटियरमधील नोंदीनुसार, माळव्याचे महाराज व्रजपालजी यांनी इसवी सन १५६ मध्ये उंझाची स्थापना केली असे मानले जाते. आणखी एका दंतकथेनुसार, व्रजपाल सिंग हे उत्तर प्रदेश आणि बिहारच्या सध्याच्या सीमेवर असलेल्या माधवती शहराचे राजे होते. महतच्या राजा चंद्रसेनकडून पराभूत झाल्यानंतर, ते गुजरातच्या उंझा भागात आले. येथे, इसवी सन १५५ मध्ये त्यांनी एक भव्य ‘यज्ञ’ केला आणि त्यानंतर इसवी सन १५६ मध्ये उमिया माता मंदिराची स्थापना केली. उमिया माता ही कडवा पाटीदार समाजाची कुलदेवी आहे. उंझाचा इतिहास चालुक्य सम्राट सिद्धराज जयसिंह (इसवी सन १०९४ ते ११४३) यांच्याशीही जोडलेला आहे. गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे की, सिद्धराज जयसिंह माळव्याच्या मोहिमेवरून परतताना काही काळ उंझा येथे वास्तव्यास होते. त्यांची आई, मीनलदेवी, लग्नापूर्वी गावचे प्रमुख हिमला यांच्या घरी आश्रयाला होत्या. बाराव्या शतकात, सिद्धराजच्या काळात, उंझा हे गुजरात मधील एक समृद्ध गाव होते. आधुनिक काळात, हे शहर आयुर्वेदिक औषधांच्या, विशेषतः इसबगोलच्या उत्पादनासाठी प्रसिद्ध आहे.

शहराच्या बाहेरील बाजूस असलेल्या मंदिराच्या तटबंदीमध्ये एक भव्य आणि सुंदर प्रवेशद्वार आहे. या प्रवेशद्वाराच्या वर एक उंच घड्याळाचा मनोरा आहे. मनोऱ्याच्या सर्वात वरच्या भागात एक गोलाकार घड्याळ बसवलेले असून त्यावर एक लहान घुमट आहे. मनोऱ्याच्या मध्यभागी नक्षीदार जाळीचे काम आहे. हे कमानीदार प्रवेशद्वार मंदिराच्या अंगणात घेऊन जाते. प्रवेशद्वारापासून मुख्य मंदिरापर्यंत काँक्रीटचा रस्ता आहे, ज्याच्या दोन्ही बाजूंना असलेली झाडे शांत आणि निसर्गरम्य वातावरण निर्माण करतात. हे प्रशस्त बाह्य अंगण मंदिरासमोरील पक्क्या अंगणात पोहोचते, जिथे भाविकांच्या सोयीसाठी अनेक बाके ठेवलेली आहेत.

एका उंच चौथऱ्यावर (जगती) उंझेश्वर महादेव आणि अंबाजी माता ही दोन मंदिरे शेजारी-शेजारी स्थित आहेत. चौथऱ्यावर जाणाऱ्या पायऱ्यांच्या बाजूला गुरुदेव स्वामी मुक्तानंदजी यांची मूर्ती असलेले एक छोटे मंदिर आहे. येथून सात पायऱ्या चढून ‘मुखमंडपात’ प्रवेश केला जातो. दोन्ही मंदिरे पारंपारिक रचनेनुसार असून त्यात मंडप, ‘सभामंडप’, ‘अंतराळ’ आणि ‘गर्भगृह’ यांचा समावेश आहे. प्रवेशमंडप आणि सभामंडप अर्ध-खुले आहेत, ज्यामध्ये कोरीव खांब आणि सुंदर कमानी आहेत. उंझेश्वर महादेव सभामंडपाच्या मध्यभागी, एका चबुतऱ्यावर पांढऱ्या संगमरवरी नंदी आणि कासव ठेवलेले आहेत.

या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे सभामंडपाच्या खांबांवर दिसणारा भक्ती आणि देशभक्तीचा दुर्मिळ संगम. प्रत्येक खांब भारतीय सैन्यातील त्या शूर पुत्रांच्या पुतळ्यांनी सुशोभित केलेला आहे, ज्यांनी अतुलनीय शौर्य दाखवून देशासाठी सर्वोच्च बलिदान दिले. यामध्ये लेफ्टनंट अरुण खेत्रपाल, नायब सुभेदार बाना सिंग, रायफलमन जसवंत सिंग रावत आणि लान्स नाईक करम सिंग यांचा समावेश आहे. याव्यतिरिक्त, स्वतंत्र भारतातील परमवीर चक्राचे पहिले मानकरी मेजर सोमनाथ शर्मा, कारगिल युद्धाचे नायक ग्रेनेडियर योगेंद्र सिंग यादव, मेजर होशियार सिंग दहिया, कर्नल अर्देशिर तारापोर आणि कॅप्टन गुरबचन सिंग सालारिया यांचे पुतळेही येथे आहेत. गर्भगृहाच्या कोरीव दरवाजांच्या तळाशी ‘द्वारपाल’ कोरलेले आहेत. गर्भगृहाच्या आत, जमिनीच्या मध्यभागी शिवलिंग स्थापित आहे आणि मागील भिंतीवरील कोनाड्यात माता पार्वतीची सुंदर मूर्ती विराजमान आहे.

अंबाजी माता मंदिराच्या सभामंडपात देवीचे वाहन असलेला पितळी सिंह मध्यभागी विराजमान आहे. गर्भगृहाच्या दरवाजाची रचना उंझेश्वर महादेव मंदिराच्या रचनेशी मिळतीजुळती आहे. गर्भगृहाच्या आत, सिंहावर आरूढ असलेली माता अंबा यांची मूर्ती एका नक्षीदार धातूच्या ‘मखरात’ विराजमान आहे. अष्टभुजा देवीने विविध शस्त्रे, शंख आणि कमळ धारण केले असून, एक हात ‘अभय मुद्रेत’ आहे. मूर्तीच्या मागील बाजूस अतिशय सुंदर कोरीव काम केलेले आहे. दोन्ही मंदिरांच्या प्रवेशद्वारांवर आणि सभामंडपांवर चौकोनी, निमुळती होत जाणारी शिखरे आहेत, तर गर्भगृहावर ‘उरुशृंग’ शैलीतील शिखरे आहेत.

अंबाजी माता आणि उंझेश्वर महादेव या दोन्ही मंदिरांत दररोज पहाटे ५:०० वाजता नित्य पूजा (आरती) केली जाते. अंबाजी माता मंदिरात सायंकाळी ५:०० वाजता आणि उंझेश्वर महादेव मंदिरात सायंकाळी ५:१५ वाजता संध्याकाळची प्रार्थना केली जाते. शारदीय नवरात्री आणि महाशिवरात्री यांसारखे सण, तसेच इतर धार्मिक प्रसंग मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. सोमवारी आणि मंगळवारी मंदिरात भाविकांची मोठी गर्दी असते. परिसरातील सद्गुरु मुक्तानंदजी सत्संग हॉलमध्ये प्रवचनांसह विविध धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. येथे ‘सच्चिदानंद संस्कार धाम’ (सच्चिदानंद सेवा समाज ट्रस्ट) द्वारे अनाथालय आणि वृद्धाश्रम चालवले जातात, जे ‘शौर्य हेच परम कर्तव्य’ आणि ‘सेवा हेच परम कर्तव्य’ या ब्रीदवाक्यांनुसार कार्य करतात.

उपयुक्त माहिती 

  •  उंझा बस स्थानकापासून २.५ किमी आणि मेहसाणापासून २८ किमी अंतरावर स्थित
  • उंझा येथून GSRTC आणि खाजगी वाहनांची सुविधा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिरापर्यंत जाऊ शकतात
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध
Back To Home