तोरणवाली माता मंदिर

पिळाजीगंज, मेहसाणा शहर, जिल्हा मेहसाणा

तोरणवाली माता ही प्राचीन आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या वैभवशाली अशा मेहसाणा शहराची ‘ग्रामदेवी’ म्हणून सर्वत्र ओळखली जाते. राजपूत वंशाचे वंशज मेहसाजी (मेसाजी) चावडा यांनी १३५८ (विक्रम संवत १४१४) मध्ये भाद्रपद शुद्ध दशमीच्या शुभ मुहूर्तावर जगदंबा देवीच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना करून या शहराची स्थापना केली. मेहसाजी चावडा यांनी सात नारळांचे ‘तोरण’ बांधून शहराची स्थापना केली होती, म्हणून हे मंदिर ‘तोरणवाली माता मंदिर’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. खरं तर, ‘मेहसाणा’ हे नाव मेहसाजी चावडा यांच्या नावावरूनच पडले आहे. त्यांनी शहराच्या विकासाची जबाबदारी बारोट आणि ब्रह्मभट्ट समाजावर सोपवली होती. परिणामी, या देवीची बारोट समाजाची ‘कुलदेवता’ म्हणूनही पूजा केली जाते.

मेहसाणा शहराचा इतिहास प्राचीन पौराणिक संदर्भांनी समृद्ध आहे. अनर्तपूरचा प्रदेश, ‘स्कंद पुराण’ आणि ‘धर्मारण्य पुराण’ मध्ये उल्लेख असलेले, हे ठिकाण मौर्य, चावडा, चालुक्य, सोळंकी, मुघल आणि गायकवाड यांसारख्या अनेक पराक्रमी राजवटींचे साक्षीदार राहिले आहे. मेहसाजी चावडा यांनी वसवलेल्या या नगराची महती आणि तोरणवाली मातेवरील अढळ श्रद्धा, कवी जयसिंह बारोट (ब्रह्मभट्ट) यांच्या काव्यात अजरामर झाली आहे. पुढे, १९०२ मध्ये, वडोदराच्या गायकवाड राजवटीत, प्रशासकीय सोयीसाठी उत्तर विभागाची प्रशासकीय राजधानी येथे हलवण्यात आली, ज्यामुळे मेहसाण्याला आधुनिक महत्त्व प्राप्त झाले. नगराच्या संरक्षणासाठी वेशीवर ‘शक्ती’ देवतेची स्थापना करण्याच्या राजपूत परंपरेतून या देवीची प्रतिष्ठापना झाली. स्थानिक लोकश्रद्धेनुसार, ही ग्रामदेवता शहराचे बाह्य संकटांपासून रक्षण करते. बारोट समुदायासोबतच, शहरातील अनेक कुटुंबांनी त्यांना आपली कुलदेवता म्हणून स्वीकारले आहे. आजही, स्थानिक भक्त लग्नासारख्या शुभ प्रसंगी किंवा कुटुंबात नवीन बाळाचा जन्म झाल्यावर देवीचा आशीर्वाद घेण्याची परंपरा निष्ठेने जपतात.

हे भव्य मंदिर मेहसाणा येथील गजबजलेल्या ‘तोरणवाली बाजार’ परिसरात स्थित आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यावर, आपण प्रांगणात पोहोचतो. काही पावले पुढे गेल्यावर, ‘महाद्वार’ लागते, ज्याच्या दोन्ही बाजूंना हत्तींच्या (‘गजराज’) मूर्ती कोरलेल्या आहेत. प्रांगणाच्या मध्यभागी तोरणवाली मातेचे मंदिर उभे आहे. संगमरवरी फरसबंदी असलेल्या प्रवेशद्वाराच्या पायथ्याशी ‘कीर्तिमुख’ कोरलेले आहेत आणि दोन्ही बाजूंना ‘द्वारपालांच्या’ मूर्ती विराजमान आहेत. मंदिराच्या भिंतींच्या वरच्या भागात नक्षीदार जाळीचे काम केलेले आहे. मुख्य गर्भगृहामध्ये, ‘शालिग्राम’ शिळेतून कोरलेली आणि हत्तीवर आरूढ असलेली देवीची अलौकिक मूर्ती आहे. एका अत्यंत सुंदररीत्या घडवलेल्या मंडपात विराजमान आहेत. या मंडपावर परंपरेनुसार नारळांचे एक ‘तोरण’ बांधले जाते. मूर्तीच्या प्राणप्रतिष्ठेच्या दिवसापासून मंदिरात एक अखंड ज्योत तेवत आहे. मंदिराच्या शिखरावर एक घुमटाकार कळस आहे आणि प्रांगणात संतोषी माता, हनुमान, भैरव आणि राम-लक्ष्मण-सीता यांची स्वतंत्र मंदिरे तसेच एक शिवालय देखील आहे. प्रांगणातील एका निश्चित ठिकाणी विधिवत ‘तोरण’ बांधले जाते आणि होळीनंतर (गुढीपाडव्याच्या सुमारास) दरवर्षी जुने तोरण बदलून नवीन तोरण लावण्याची परंपरा अत्यंत निष्ठेने पाळली जाते.

मंदिरात वर्षभर अनेक उत्सव साजरे केले जातात. अश्विन महिन्यात येणारा नवरात्रोत्सव हा सर्वात महत्त्वाचा उत्सव मानला जातो. उत्सवाची सुरुवात अश्विन शुद्ध प्रतिपदेपासून होते. या नऊ दिवसांच्या उत्सवात, देवीच्या नऊ वेगवेगळ्या रूपांची स्वतंत्र दैनंदिन विधींनी पूजा केली जाते. पहिल्या तीन रात्री देवीची दुर्गा रूपात पूजा केली जाते. त्यानंतरच्या तीन रात्री, संपत्तीची देवता लक्ष्मीचे आवाहन केले जाते. शेवटच्या तीन रात्री ज्ञानाची देवता सरस्वतीची उपासना केली जाते. नवरात्री दरम्यान, संपूर्ण मंदिर फुले आणि दिव्यांनी सजवले जाते. रात्रीच्या वेळी मंदिर परिसरात आणि संपूर्ण शहरात पारंपारिक गरबा आणि दांडिया रास नृत्याचे आयोजन केले जाते, ज्यामध्ये स्थानिक नागरिक मोठ्या संख्येने पारंपारिक वेशभूषा परिधान करून सहभागी होतात. हा उत्सव अश्विन महिन्याच्या दहाव्या दिवशी, दसऱ्याला (विजयादशमी) संपन्न होतो. दिवाळी दरम्यान, मंदिर दिव्यांच्या आरासने सजवले जाते. व्यापारी दिवाळीच्या (लक्ष्मीपूजन) शुभ प्रसंगी आपल्या नवीन वहीखात्यांचे पूजन करण्यासाठी मंदिरात येतात, या परंपरेला ‘चोपडा पूजन’ असे म्हणतात. होळी आणि दसऱ्याच्या वेळी विशेष धार्मिक विधीही केले जातात. इतिहासकार जयसिंह बारोट यांच्या ऐतिहासिक नोंदीनुसार, मेहसाजी चावडा यांनी भाद्रपद शुद्ध दशमीला या शहराची स्थापना केली होती. या ऐतिहासिक घटनेच्या स्मरणार्थ, दरवर्षी या तारखेला मंदिरात एक विशेष जत्रा भरते, ज्यामध्ये आसपासच्या अनेक गावांतील नागरिक देवीच्या ‘दर्शना’साठी येतात.

उपयुक्त माहिती

  • मेहसाणा बस स्थानकापासून २ कि.मी. अंतरावर स्थित आहे.
  •  जीएसआरटीसी (GSRTC) बस सेवा मेहसाणाला राज्यातील विविध शहरांशी जोडतात.
  •  खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत जाऊ शकतात.
  •  मंदिराच्या परिसरात राहण्यासाठी आणि न्याहारीसाठी अनेक उत्तम पर्याय उपलब्ध आहेत.
  •  संपर्क – मंदिर कार्यालय, दूरध्वनी – ०२७६२-२२२६७७
Back To Home

मंदिरे