महाकाली माता मंदिर

उमरेचा, ता. सातलसाना, जि. मेहसाणा

‘देवी माहात्म्य’नुसार, आदिशक्ती भगवतीने ‘तमोगुणापासून’ निर्माण केलेली महाकाली ही जितकी संहारक आहे, तितकीच ती विश्वाची माता आणि पालनपोषण करणारीही आहे. माता महाकालीचे एक श्रद्धास्थान आणि प्राचीन पीठ सातलसाना तालुक्यातील उमरेचा आणि भातवास गावाजवळ एका उंच डोंगरावर वसलेले आहे. पावागड येथील प्रसिद्ध महाकाली शक्तीपिठाची प्रचिती देणारे हे ठिकाणही एका उंच शिखरावर वसले असल्यामुळे, या क्षेत्राला प्रेमाने ‘मिनी पावागड’ म्हटले जाते. हे ठिकाण केवळ धार्मिक महत्त्वच बाळगून नाही, तर निसर्गरम्य परिसर आणि आल्हाददायक हवामानामुळे, शांततेच्या शोधात असलेल्या भाविकांसाठी आणि पर्यटकांसाठी एक आवडते ठिकाण बनले आहे.

पंचमहाल जिल्ह्यातील पावागड हे मध्ययुगीन काळातील प्रसिद्ध ध्रुपद गायक बैजू बावारा (बैजनाथ) यांचे जन्मस्थान मानले जाते. येथे माता महाकालीचे प्राचीन मंदिर आहे. पावन श्रद्धेनुसार, या ठिकाणी देवी सतीचा उजवा अंगठा (काही स्थानिक आख्यायिकांमध्ये छातीचा उल्लेखही आढळतो) पडला होता, ज्यामुळे या ठिकाणाला एकावन्न शक्तीपिठांमध्ये स्थान मिळाले आहे. पौराणिक कथांनुसार, ऋषी विश्वामित्रांनी येथे माता कालीच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली होती. पावागड येथील देवीची मूर्ती तांत्रिक विधींनी पूजली जाते. पावागडाचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे जैन मान्यता, ज्यानुसार भगवान रामाचे पुत्र लव आणि कुश यांनी या पवित्र स्थळी ‘मोक्ष’ प्राप्त केला होता. उमरेचा येथील महाकाली ही पावागडच्या देवीचेच रूप मानली जाते आणि असे म्हटले जाते की, देवी प्राचीन काळापासून या डोंगरावर विराजमान आहे.

ग्रॅनाइट दगडखाणींसाठी प्रसिद्ध असलेल्या या डोंगराळ प्रदेशात वसलेली उमरेचा, भातवास, हिंमतपुरा आणि नवा ओराडा ही गावे माता महाकालीच्या संरक्षणाखाली आहेत. भारताच्या स्वातंत्र्यकाळादरम्यान, गावकऱ्यांनी आपल्या देवीसाठी एका भव्य मंदिराची सामूहिक कल्पना केली. त्यानुसार, १९४८ इसवी सनात मंदिराचे बांधकाम सुरू झाले. संवत २०१९ (१९६३ इसवी सन) मधील आश्विन वद्य पंचमीच्या शुभ दिवशी मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली. अलीकडील नूतनीकरणानंतर, या मंदिराने आपले सध्याचे भव्य स्वरूप धारण केले आहे.

एका उंच डोंगरावर वसलेल्या या मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी पायऱ्यांचा मार्ग आहे. आता एका नव्याने बांधलेल्या डांबरी रस्त्यामुळे वाहने थेट मंदिराच्या पार्किंगच्या क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात. विस्तीर्ण प्रांगणात, वाघाच्या कातड्यावर विराजमान असलेल्या एका एकोणपन्नास-फुटी (येथे ५१ फूट) भगवान महादेवांच्या मूर्तीसमोर, एका चौथऱ्यावर नंदीची भव्य मूर्ती विराजमान आहे. या महाकाय मूर्तीच्या मागे त्रिशूल आणि डमरू उभे आहेत. प्रांगणातून सुमारे चोवीस-पंचवीस पायऱ्या चढून दोन मजली मंदिर वास्तूत पोहोचता येते. पहिल्या मजल्यावर सभामंडप आहे, तर मुख्य मंदिर दुसऱ्या मजल्यावरील खुल्या मंडपाच्या मध्यभागी स्थित आहे.

या मंदिराच्या वास्तुकलेमध्ये तीन दर्शन मंडप, एक सभामंडप, अंतराल आणि एक गर्भगृह यांचा समावेश आहे. दर्शन मंडप आणि सभामंडप दोन्ही अर्ध-खुले असून, त्यांच्या खांबांवर उत्कृष्ट नक्षीकाम केलेले आहे. अंतराळाच्या समोरील भिंतीवरील देवड्यांमध्ये भैरव आणि गणपतीच्या मूर्ती विराजमान आहेत. गर्भग ज़्यादाचे सुशोभित द्वारउपर पायाशी द्वारपाल आणि ललाटबिंबावर गणपतीचे चित्र कोरलेले आहे. गर्भगृहात पांढऱ्या संगमरवरी कोरीव वितानाखाली (कॅनॉपी) काळ्या पाषाणाची देवीची मूर्ती विराजमान आहे. सुंदर वस्त्र आणि दागिन्यांनी नटलेली देवी सुंदर मुकुट धारण करते. तिच्या उजव्या हातात त्रिशूल आणि डाव्या हातात तलवार आहे. तिन्ही दर्शन मंडपांवर आणि सभामंडपावर घुमटाकार शिखरे आहेत, तर अंतराळावर एक लहान शिखर आहे. गर्भगृहावरील मुख्य शिखर ‘नगर’ शैलीत बांधलेले असून ते उंच आणि सडपातळ आहे. या मुख्य शिखराभोवती सर्व बाजूंनी शिखरांच्या अनेक लहान प्रतिकृती (उरुशृंगे) आणि सिंहांच्या मूर्ती आहेत.

दरवर्षी आश्विन वद्य पंचमीला मंदिराचा स्थापना दिवस अत्यंत उत्साहात साजरा केला जातो. चैत्र शुद्ध अष्टमीनिमित्त येथे एका भव्य मेळ्याचे आयोजन केले जाते. रविवार आणि मंगळवारी देवीचे आशीर्वाद घेण्यासाठी येणाऱ्या भाविकांची संख्या वाढते आणि नवरात्रोत्सवादरम्यान मंदिरात भाविकांची प्रचंड गर्दी होते. भगवान शंकराच्या भव्य मूर्तीमुळे महाशिवरात्रीलाही येथे मोठ्या प्रमाणावर भाविक येतात. भाविकांना दररोज सकाळी सहापासून रात्री आठ वाजेपर्यंत ‘दर्शन’ घेता येईल.

उपयुक्त माहिती

  • सातलसानापासून १५ किलोमीटर आणि मेहसाणापासून ७८ किलोमीटर अंतरावर स्थित
  •  सातलसाना ते भातवाससाठी जी.एस.आर.टी.सी. (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध
  •  खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  •  तात्काळ परिसरात राहण्याची किंवा अल्पोपहाराची सोय उपलब्ध नाही
Back To Home

मंदिरे