नीलकंठ महादेव मंदिर

नागलपूर, मेहसाणा, जिल्हा मेहसाणा

पौराणिक आणि ऐतिहासिक वारशाने समृद्ध असलेल्या मेहसाणा प्रदेशातील नागलपूर परिसरात वसलेले नीलकंठ महादेव मंदिर हे एक अत्यंत ‘जागृत’ श्रद्धास्थान आहे. हे भव्य शिवमंदिर एकेकाळी ‘अनर्त’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या भूमीवर स्थित आहे, ज्या प्रदेशाने सोळंकी आणि गायकवाड राजवटींच्या अमिट खुणा आजही जपून ठेवल्या आहेत. ‘नागर’ वास्तुकलेत अत्यंत कुशलतेने बांधलेल्या या भव्य संकुलात नीलकंठ महादेव, शीतला माता आणि काणेश्वरी माता यांची स्वतंत्र गर्भगृहे आहेत.

प्राचीन काळी मेहसाणा प्रदेश ‘अनर्त’ म्हणून प्रसिद्ध होता.

शर्याती राजाच्या ताब्यातील प्रदेशाला अनर्त म्हटले जात असे आणि त्याची राजधानी कुशस्थळीचे नामकरण द्वारका असे करण्यात आले होते. नंतरच्या काळात, अनर्त हे नाव उत्तर गुजरातसाठी वापरले जाऊ लागले. याची राजधानी आनंदपूर, जी अनर्तपूर म्हणूनही ओळखली जात असे, ती आजचे वडनगर आहे. महाक्षत्रप रुद्रदामन यांच्या जुनागड शिलालेखात, जो शक संवत ७२ म्हणजेच इसवी सन १५० चा आहे, या प्रदेशाचा उल्लेख अनर्त असा आढळतो. असे म्हटले जाते की, शर्याती हा वैवस्वत मनूच्या दहा पुत्रांपैकी एक होता. शर्यातीला अनर्त नावाचा मुलगा आणि सुकन्या नावाची मुलगी होती. ‘स्कंद पुराण’ आणि ‘भागवत पुराण’ मध्ये या प्रदेशाचे अनेक उल्लेख आढळतात. ऐतिहासिक नोंदींनुसार, मेहसाणावर मौर्य, गुप्त, इंडो-ग्रीक, पश्चिम क्षत्रप आणि चावडा राजवटींनी क्रमाने राज्य केले. इसवी सन ६९६ मध्ये सोळंकी वंशाच्या लोकांनी चावडा राजपूत राजावर हल्ला केल्यानंतर, या प्रदेशावर सोळंकी राजवटीची सत्ता प्रस्थापित झाली. तथापि, चावडा राजपूतांच्या वंशजांनी कालांतराने आपले साम्राज्य पुन्हा मिळवले. नोंदींनुसार, या राजपूत कुळातील वारसदार मेहसाजी (मेसाजी) चावडा यांनी विक्रम संवत १४१४ (इसवी सन १३५८) मध्ये भाद्रपद शुद्ध दशमीच्या दिवशी तोरणवाली मातेची मूर्ती प्रतिष्ठित करून आणि शहराचे ‘तोरण’ बांधून मेहसाणा शहराची स्थापना केली. अठराव्या शतकापासून ते १९४७ मधील भारतीय स्वातंत्र्यापर्यंत, उत्तर गुजरातचा हा संपूर्ण पट्टा बडोदा संस्थानाच्या गायकवाडांच्या अधिपत्याखाली होता. स्वातंत्र्यानंतर, १९६० मध्ये राज्याची पुनर्रचना होईपर्यंत मेहसाणा सुरुवातीला मुंबई प्रांताचा भाग होता.

या ऐतिहासिक शहराच्या नागलपूर भागात सुंदर नीलकंठ महादेव मंदिर उभे आहे. मंदिर संकुल अगाध शांतता आणि प्रसन्नतेने नटलेले आहे. चारही बाजूंनी तटबंदीने वेढलेल्या या मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर भगवान शिवांची मध्यवर्ती मूर्ती आणि त्यांच्या बाजूला नंदीच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत. हे प्रवेशद्वार एका प्रशस्त अंगणात उघडते, ज्याच्या मध्यभागी उंच चौथऱ्यावर नीलकंठ महादेव मंदिराची आकर्षक ‘नागर’ शैलीतील वास्तू उभी आहे. या रचनेत नीलकंठ महादेव, शीतला माता आणि काणेश्वरी माता यांच्यासाठी स्वतंत्र गर्भगृहे असून, समोर ‘मुखमंडप’ आणि ‘सभामंडप’ आहेत.

प्रवेशद्वाराच्या खांबांवर ‘द्वारपाल’ आणि ‘सुरसुंदरी’ (अप्सरा) कोरलेल्या आहेत. मंदिराची रचना पारंपरिक असून त्यात प्रवेशद्वार, सभामंडप, ‘अंतराळ’ आणि ‘गर्भगृह’ यांचा समावेश आहे. मंडप आणि सभामंडप अर्ध-खुले आहेत. सभामंडपाच्या आत, गर्भगृहाच्या दिशेने तोंड करून एका चौथऱ्यावर काळ्या संगमरवरी नंदी विराजमान आहे आणि त्याच्या समोर कासवाची मूर्ती आहे. अंतराळाच्या भिंतींमधील कोनाड्यांमध्ये गणेश आणि हनुमानाच्या मूर्ती आहेत. अंतराळातून सात ते आठ पायऱ्या उतरून गर्भगृहात प्रवेश केला जातो. गर्भगृहाच्या उंबरठ्यावर मध्यभागी गणेश असून, दरवाजाच्या खांबांवर द्वारपाल आणि तळाशी ‘कीर्तिमुख’ कोरलेले आहेत. गर्भगृहाच्या मध्यभागी नीलकंठ महादेव शिवलिंग असून त्यावर सर्पाचा फणा आहे. देवावर सतत जलाभिषेक व्हावा यासाठी वरच्या बाजूला चांदीची ‘गलंतिका’ (पाणी थेंब थेंब पडणारे पात्र) टांगलेली आहे. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीवरील कोनाड्यात माता पार्वतीची मूर्ती आहे.

 

येथे नित्यनियमाने धार्मिक पूजा केली जाते, ज्यासाठी स्थानिक भाविकांची मोठी गर्दी होते. महाशिवरात्रीला आणि श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी, भाविक शिवलिंगावर बेल अर्पण करण्यासाठी आणि जलाभिषेक करण्यासाठी गर्दी करतात. सण-उत्सवांच्या काळात देवाला आकर्षक फुलांनी सजवले जाते. हे मंदिर लघुरुद्र यज्ञ आणि गणेश यज्ञासारख्या विविध धार्मिक विधींचे केंद्रही आहे.

उपयुक्त माहिती

  • मेहसाणा बस स्थानकापासून ४ किमी अंतरावर स्थित.
  •  GSRTC बस सेवा मेहसाणाला राज्यातील अनेक शहरांशी जोडते.
  •  मेहसाणा येथून GSRTC बसेस आणि खाजगी वाहन सेवा उपलब्ध आहेत.
  •  खाजगी वाहने थेट मंदिराच्या पार्किंगपर्यंत जाऊ शकतात.
  •  परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची उत्तम सोय उपलब्ध आहे.
  •  संपर्क – मंदिर कार्यालय, मोबाईल – ९८२५०३५०८०.
Back To Home