मनोरंजन पार्श्वनाथ जैन तीर्थ

चोकसी बाजार, मेहसाणा, जिल्हा मेहसाणा

मेहसाणा शहरातील गजबजलेल्या चोकसी बाजार परिसरात स्थित, मनोरंजन पार्श्वनाथ जैन तीर्थ हे या प्रदेशातील सर्वात प्राचीन आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण मंदिरांपैकी एक आहे. श्वेतांबर मूर्तिपूजक परंपरेतील २३ वे तीर्थंकर भगवान पार्श्वनाथ यांना समर्पित हे मंदिर ‘मनोरंजन पार्श्वनाथ बडा जैन देरासर’ म्हणून सर्वत्र प्रसिद्ध आहे. विविध भूभागांवर भगवान पार्श्वनाथ यांना समर्पित १०८ प्रमुख तीर्थांमध्ये या मंदिराला मानाचे स्थान आहे. या पवित्र वास्तूचे एक अद्वितीय वैशिष्ट्य म्हणजे आतील भागात केलेले उत्कृष्ट आणि विस्तृत ‘काचेचे काम’ (मिरर वर्क), जे भाविकांसाठी एक दिव्य वातावरण निर्माण करते.

प्राचीन जैन शास्त्रानुसार, येथे विराजमान असलेली भगवान पार्श्वनाथ यांची शांत पांढऱ्या पाषाणाची मूर्ती मौर्य सम्राट संप्रति (राज्यकाळ २२४-२१५ ख्रिस्तपूर्व) यांच्या गौरवशाली युगातील आहे. एक हृदयस्पर्शी दंतकथा या मंदिराला मेहसाणा शहराचे संस्थापक मेसाजी (मेसाजी) चावडा यांच्याशी जोडते. अपार संपत्ती आणि सत्ता असूनही, मेसाजी यांना अपत्य नसल्याचे मोठे दुःख होते. आध्यात्मिक शांतीच्या शोधात, त्यांनी एका आदरणीय जैन आचार्यांचा सल्ला घेतला आणि याच मूर्तीसमोर मनापासून प्रार्थना केली. त्यांच्या भक्तीचे फळ म्हणून त्यांना पुत्ररत्न प्राप्त झाले. कृतज्ञतेने आणि अपार आनंदाने भारावलेल्या मेसाजींनी या देवतेचे नाव ‘मनोरंजन पार्श्वनाथ’ ठेवले – ज्याचा अर्थ असा की, जे प्रभू आत्म्याला ‘मनोरंजन’ म्हणजेच आनंद आणि शांती प्रदान करतात. ऐतिहासिक दंतकथांनुसार, मेसाजी चावडा यांनी तोरणवाली माता यांच्या विधीवत स्थापनेनंतर, भाद्रपद महिन्याच्या शुद्ध पक्षातील १० व्या शुभ दिवशी १३५८ ख्रिस्तकाळात मेहसाणा शहराची स्थापना केली. एका अन्य ऐतिहासिक दंतकथेनुसार, हे शहर विक्रम संवत १३७५ (१३१९ ख्रिस्तकाळ) च्या भाद्रपद शुद्ध १० रोजी वसविण्यात आले होते.

या प्रदेशाचा ऐतिहासिक पट शहरापेक्षाही अधिक प्राचीन आहे. पौराणिक काळात, हा प्रदेश ‘आनर्त’ म्हणून ओळखला जात असे. दंतकथेनुसार, वैवस्वत मनूच्या दहा पुत्रांपैकी एक असलेल्या शर्यातीचा पुत्र आनर्त याने काठियावाड प्रदेशात ‘आनर्त नगरी’ वसवली होती, ज्याची राजधानी वडनगर होती. या पवित्र भूमीचे उल्लेख ‘स्कंद पुराण’ आणि ‘भृगु पुराण’ मध्ये आढळतात. शतकानुशतके या भूमीवर गुप्त, मौर्य आणि चावडा राजवटींचे शासन होते. ६९६ ख्रिस्तकाळाच्या सुमारास, चावडा राजपूत राजांचा पराभव करून सोळंकी राजवटीने काही काळ सत्ता काबीज केली होती, जरी चावडा वंशाच्या वारसांनी कालांतराने आपला वारसा पुन्हा मिळवला.

या तीर्थाचे आध्यात्मिक महत्त्व १५ व्या शतकातील मेघकवी यांनी रचलेल्या ‘तीर्थमाला’ सारख्या साहित्यिक कृतींमध्ये, तसेच ‘श्री शंखेश्वर पार्श्वनाथ छंद’, ‘पार्श्वनाथ चैत्यपरिपाटी’ आणि ‘श्री १०८ नामगर्भित पार्श्वनाथ स्तवन’ सारख्या प्राचीन ग्रंथांमध्ये अधोरेखित केले आहे. याशिवाय, १५९९ ख्रिस्तकाळात कवी नयसुंदर यांनी रचलेल्या ‘श्री शंखेश्वर पार्श्वनाथ’ स्तोत्रात मेहसाणा येथील पार्श्वनाथांच्या प्रभावाचा उल्लेख आढळतो.

स्थापत्य सौंदर्याच्या बाबतीत, या जिनालयाची रचना पारंपारिक ‘हवेली’ किंवा भव्य वाड्याच्या रचनेचे प्रतिबिंब दर्शवते. मूळ देरासरात, भगवान पार्श्वनाथ यांची मूर्ती पश्चिमाभिमुख होती, कारण त्या काळी शहराचा विस्तार त्या दिशेला केंद्रित होता. तथापि, जसा आधुनिक शहराचा विकास पूर्वेकडे झाला, तसे मूर्तीचे तोंड पूर्वेकडे वळवण्यात आले, जेणेकरून शास्त्रातील या नियमाचे पालन होईल की देवतेची पाठ शहराकडे नसावी. ऐतिहासिकदृष्ट्या, मेहसाणामध्ये कल्याण पार्श्वनाथ यांचेही मंदिर होते, परंतु १४ व्या आणि १५ व्या शतकातील आक्रमणांपासून मूर्तीचे रक्षण करण्यासाठी ती विसनगरमधील एका मंदिरात हलवण्यात आली. पूर्वी, मनोरंजन पार्श्वनाथ आणि भगवान सुमतिनाथ यांची पूजा स्वतंत्र मंदिरात केली जात असे. तथापि, १८६४ ख्रिस्तकाळात एका भव्य दुमजली मंदिराची निर्मिती करण्यात आली आणि माघ महिन्याच्या शुद्ध पक्षातील १० व्या दिवशी दोन्ही मूर्तींची विधीवत स्थापना करण्यात आली.

कमानी असलेल्या मुख्य प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यावर, अभ्यागतांचे स्वागत एका विस्तीर्ण अंगणाद्वारे होते. पायऱ्या चढून गेल्यावर मुख्य गर्भगृह लागते, ज्याच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपाल आणि भव्य हत्तींच्या सुंदर कोरीव मूर्ती आहेत. मंदिराच्या दर्शनी भागातील खांब कमानींनी जोडलेले असून त्यावर गुंतागुंतीचे कोरीव काम आणि ‘सुरसुंदरी’ (दिव्य अप्सरा) यांच्या प्रतिमा आहेत. ‘रंगमंडपाच्या’ प्रवेशद्वाराच्या वरच्या बाजूला ध्यानस्थ ‘पद्मासन’ मुद्रेतील तीर्थंकरांची मध्यवर्ती मूर्ती विराजमान आहे. भव्य रंगमंडपातील खांबही कमानींनी जोडलेले असून त्यांच्या तळाशी विविध शिल्पे कोरलेली आहेत. मंदिराच्या रचनेत तीन रंगमंडपांचा समावेश असून आतील भागात भव्य काचेचे काम केलेले आहे. मुख्य ‘गर्भगृहात’ भगवान पार्श्वनाथ यांची पांढऱ्या पाषाणाची ध्यानस्थ मूर्ती विराजमान आहे. या मध्यवर्ती मूर्तीच्या दोन्ही बाजूंना इतर तीर्थंकरांच्या आसनस्थ मूर्ती आहेत. मंदिरात भगवान सुमतिनाथ, भगवान नेमिनाथ आणि भगवान वासुपूज्य स्वामी यांच्याही प्रतिमा आहेत. मुख्य देवतेच्या शेजारी, हत्तीवर स्वार असलेल्या माता मरुदेवी यांची प्रतिमा आणि तीर्थंकरांच्या जन्मापूर्वी मातेने पाहिलेल्या चौदा स्वप्नांचे चित्रण आढळते. मंदिराच्या वरच्या मजल्यावर देवी सरस्वतीच्या अतिशय नाजूक मूर्तीसह इतरही अनेक मूर्ती आहेत. सुमारे दोन दशकांपूर्वी, आतील भागाचे सौंदर्य वाढवण्यासाठी मुंबईहून विशेष कारागीर बोलावून हे गुंतागुंतीचे काचेचे काम पूर्ण करण्यात आले.

दूरवरून येणाऱ्या तीर्थयात्रींच्या सोयीसाठी, तीर्थक्षेत्रात ‘धर्मशाळा’ उपलब्ध आहे आणि ‘भोजनशाळे’मध्ये सात्त्विक, शुद्ध शाकाहारी भोजनाची व्यवस्था आहे. मंदिर परिसरात ‘श्रीमद् यशोविजयजी जैन संस्कृत पाठशाळा’ ही शैक्षणिक संस्था आहे, जिची स्थापना ऑक्टोबर १८९७ मध्ये योगनिष्ठ श्री बुद्धिसागर सूरीश्वरजी यांनी केली होती. ही शाळा जैन तत्त्वज्ञानासोबतच संस्कृत आणि प्राकृत भाषेचे शिक्षण देते. हे ऐतिहासिक स्थळ मोठ्या संख्येने जैन भाविक आणि पर्यटकांना आकर्षित करते. वर्षभर मंदिरात ‘पर्युषण पर्व’, ‘कार्तिक आणि चैत्र पौर्णिमा’, मार्गशीर्ष वद्य दशमीला ‘पार्श्वनाथ जन्म कल्याणक’ आणि ‘ज्ञान पंचमी’ यांसारखे उत्सव साजरे केले जातात, तसेच वार्षिक ध्वजारोहण सोहळाही पार पडतो. भाविक दररोज सकाळी ७:०० ते दुपारी १२:०० आणि संध्याकाळी ५:०० ते रात्री ८:०० या वेळेत दर्शन घेऊ शकतात.

उपयुक्त माहिती

  • मेहसाणा बस स्थानकापासून २.५ किमी अंतरावर स्थित
  •  राज्यातील अनेक शहरांतून मेहसाणापर्यंत जी.एस.आर.टी.सी. (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध आहे.
  •  खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  •  परिसरात राहण्यासाठी आणि नाश्त्यासाठी अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत.
  •  संपर्क – मंदिर कार्यालय, दूरध्वनी – ०२७६२-२२१ २५३
Back To Home

मंदिरे