चार धाम मंदिर आणि तीन पानांचा वटवृक्ष

रुस्तमबाग, आनंदनगर, सुरत

महाभारतातील एक प्रमुख व्यक्तिमत्त्व असलेल्या दानशूर कर्णाशी संबंधित दोन महत्त्वाची स्थळे सुरत, गुजरात येथे एकमेकांपासून सुमारे १.२५ किलोमीटर अंतरावर स्थित आहेत. यापैकी एक म्हणजे फुलपाडा गावातील ‘पंच पांडव ओवरा’ आणि दुसरे म्हणजे आनंदनगर येथील चार धाम मंदिर, जिथे पूजनीय तीन पानांचा वटवृक्ष (त्रण पान नो वड) स्थित आहे. स्थानिक लोककथेनुसार, ही ती पवित्र भूमी आहे जिथे कर्णावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले होते आणि भगवान श्रीकृष्ण व पांडव तिथे उपस्थित होते, ज्यामुळे हे स्थळ अत्यंत पवित्र मानले जाते. दररोज शेकडो भाविक या तीन पानांच्या वटवृक्षाचे दर्शन घेण्यासाठी या पवित्र स्थळाला भेट देतात.

तापी पुराण आणि इतर पौराणिक कथांनुसार, दानशूर योद्धा कर्णाने ‘कुंवर भूमी’वर – म्हणजेच जिथे यापूर्वी कधीही अंत्यसंस्कार झाले नाहीत अशा कुमारी भूमीवर – आपले अंत्यसंस्कार व्हावेत अशी इच्छा व्यक्त केली होती. भगवान श्रीकृष्णाने खूप शोध घेतला आणि तापी नदीच्या काठावर असे एक ठिकाण शोधून काढले, जिथे आज चार धाम मंदिर उभे आहे. तिथे श्रीकृष्ण आणि पांडवांनी कर्णाचे अंत्यसंस्कार केले. आणखी एका दंतकथेनुसार, पांडवांनी नंतर पंच पांडव ओवरा येथे तर्पण अर्पण केले होते.

महर्षी वेदव्यास रचित महाभारतातील स्त्री पर्वाच्या (अध्याय २७) मध्ये खालीलप्रमाणे वर्णन आहे:
‘तत आनयामास कर्णस्य सपरिच्छदाः।। स्त्रियः कुरुपतिर्धीमान् भ्रातुः प्रेम्णा युधिष्ठिरः। स ताभिः सह धर्मात्मा प्रेतकृत्य मनन्तरम्।। चकार विधिवद् धीमान् धर्मराजो युधिष्ठिरः।।’
याचा अर्थ: त्यानंतर कुरुवंशाचा राजा, बुद्धिमान युधिष्ठिराने आपल्या भावावरील प्रेमापोटी कर्णाच्या पत्नींना आणि सेवकांना बोलावले. त्यांच्यासोबत राहून, धर्मपरायण धर्मराज युधिष्ठिराने विधीनुसार कर्णाचे अंत्यसंस्कार पूर्ण केले. महाभारताच्या शांती पर्वातील राजधर्मानुशासन पर्वात म्हटले आहे: ‘ततो युधिष्ठिरो राजा ज्ञातीनां ये हता युधि। श्राद्धानि कारयामास तेषां पृथगुदारधीः।।’ याचा अर्थ: त्यानंतर राजा युधिष्ठिराने अत्यंत उदार आणि उदात्त अंतःकरणाने युद्धात मारल्या गेलेल्या आपल्या आप्तांचे श्राद्ध स्वतंत्रपणे केले. यात कर्णाचाही समावेश होता, जे युधिष्ठिराची कर्तव्यनिष्ठा आणि आपल्या आप्तांबद्दलचा आदर दर्शवते, विनाशकारी युद्धानंतरही. महाभारतानुसार, हे विधी गंगा नदीच्या काठावर पार पडले होते. मात्र, स्थानिक लोकश्रुतीनुसार ही घटना तापी नदीच्या काठावर घडली.

दंतकथेनुसार, कर्णाचे अंत्यसंस्कार झाले ती जमीन ‘कुमारी भूमी’ म्हणून ओळखली गेली – जिथे यापूर्वी कधीही अंत्यसंस्कार झाले नव्हते. भविष्यातील पिढ्यांसाठी या भूमीचे पावित्र्य जपण्यासाठी, भगवान श्रीकृष्णाने घोषित केले की तिथे तीन पानांचा वटवृक्ष उगवेल. आज, या ठिकाणी तीन पानांचा वटवृक्ष जतन केला आहे, जो या पौराणिक घटनेचा पुरावा मानला जातो.

आनंदनगरमधील गजबजलेल्या रस्त्यावर स्थित चार धाम मंदिराचे प्रवेशद्वार साधे पण मोहक आहे. आत डाव्या बाजूला गोशाळा आहे, तर उजव्या बाजूला पत्र्याच्या शेडमध्ये हनुमानाची नऊ फूट उंच मूर्ती आहे. या अद्वितीय मूर्तीत हनुमान द्रोणागिरी पर्वताऐवजी कैलास पर्वत उचललेले दिसतात. पर्वताच्या शिखरावर ध्यानस्थ शिवजींची मूर्तीही आहे. या ठिकाणी एक चौथरा आहे, जिथे शेंदूर लेपित हनुमानजींच्या अनेक मूर्ती विराजमान आहेत.

पुढे गेल्यावर, चार धाम मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर समृद्धीचे प्रतीक असलेले हत्तींचे छोटे पुतळे आहेत. प्रशस्त मुख्य हॉलमध्ये राम मंदिर आहे, ज्यामध्ये संगमरवरी चौथऱ्यावर राम, लक्ष्मण आणि सीता यांच्या मूर्ती आहेत. याच्या शेजारी हनुमानाची मूर्ती असलेले मंदिर आहे. मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवर महंत बलरामदास, जगद्गुरु रामानंद स्वामी आणि महर्षी वाल्मिकी यांसारख्या थोर आध्यात्मिक विभूतींचे संगमरवरी पुतळे आहेत.

मंदिराच्या गाभाऱ्यात सूर्यदेव, बद्रीनारायण, काली माता, त्रिमुखी दत्तात्रेय, सरस्वती, बलभद्र-सुभद्रा-जगन्नाथ, सप्तशृंगी माता, भगवान श्रीकृष्ण (बांसीधर), भवानी माता, गणेश, शिव, यमुना आणि गंगा यांसारख्या अनेक देवता विराजमान आहेत. मुख्य हॉलमधील एका विशेष प्रदर्शनात कर्णाच्या अंत्यसंस्काराचे दृश्य मांडले आहे, ज्यामध्ये श्रीकृष्ण, पांडव, अश्विनी कुमार आणि इतर दिव्य शक्तींच्या उपस्थितीत कर्णाचे पार्थिव दाखवले आहे.

मुख्य मंदिरापासून थोड्या अंतरावर पवित्र वटवृक्ष आहे, जो हजारो वर्षे जुना मानला जातो. नक्षीदार खिडक्या असलेल्या संगमरवरी भिंतींनी या वृक्षाला वेढले आहे आणि कर्णाच्या अंत्यसंस्काराचे ठिकाण म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या तीन पानांच्या वटवृक्षाच्या रोपट्याला कुंपण घालून संरक्षित केले आहे. या परिसराच्या पलीकडे निसर्गरम्य तापी नदी वाहते, ज्यामुळे वातावरणात अधिक शांतता जाणवते.

भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की चार धाम मंदिर आणि तीन पानांच्या वटवृक्षाचे दर्शन घेतल्याने इच्छा पूर्ण होतात आणि आध्यात्मिक शांती मिळते. मंदिरात गोशाळेत गाईंना चारा देण्याची संधीही मिळते, जे एक पुण्यकर्म मानले जाते. मंदिर दर्शनासाठी सकाळी ६:०० ते दुपारी १२:०० आणि दुपारी ४:०० ते रात्री ८:०० या वेळेत खुले असते.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • सुरत रेल्वे स्थानकापासून ५ किमी अंतरावर स्थित.
  • सिटी बस सेवा आणि खाजगी वाहनांद्वारे सहज पोहोचता येते.
  • जवळच राहण्याची सोय आणि अल्पोपाहार उपलब्ध आहे.
Back To Home