बहुचरा माता मंदिर

बोभा, ता. कपडवंज, जि. खेडा

आदि शक्तीचे सर्वोच्च रूप, ज्यांनी अनेक राक्षसांचा संहार करून विश्वात सुव्यवस्था प्रस्थापित केली, त्या बहुचरा माता संपूर्ण देशातील ‘पवैया’ (तृतीयपंथी) समुदायाची कुलदेवता म्हणून पूजल्या जातात. त्याच वेळी, त्या संपूर्ण गुजरातमधील असंख्य कुटुंबांसाठी पूजनीय कुलदेवता आहेत. मेहसाणा जिल्ह्यातील शंखलपूर येथे बालरूपात सर्वप्रथम प्रकट झालेल्या देवी आपल्या भक्तांच्या आर्त हाकेला सदैव प्रतिसाद देतात, अशी भक्तांची दृढ श्रद्धा आहे. हजारो अपत्यहीन जोडपी पुत्ररत्नाच्या प्राप्तीसाठी देवीकडे साकडे घालतात आणि नवस करतात. देवीचे मुख्य शक्तिपीठ बहुचराजी (बेचराजी) येथे स्थित असले तरी, त्यांच्या नावाचे अनेक मंदिरे देशभर विखुरलेली आहेत. यापैकी कपडवंज तालुक्यातील बोभा येथे एक प्रमुख आणि प्रसिद्ध मंदिर स्थित आहे.

देवीच्या उत्पत्तीबद्दलच्या पौराणिक कथेनुसार, बहुचरा देवीचा जन्म राजस्थानच्या जैसलमेर जिल्ह्यातील उजलन गावात चारण (देथा) समाजात झाला होता. त्या प्रसिद्ध कवी बापाळदानजी देथा आणि त्यांच्या पत्नी देवल यांच्या कन्या होत्या. बापाळदानजी देथा कालांतराने सौराष्ट्रात स्थायिक झाले, जिथे त्यांनी बापाळका गाव वसवले. बहुचरा देवी या बुटा, बालद, विरू, हिरू, रामेश्वरी, खेटू आणि पाटू या आठ बहिणींपैकी एक होत्या. एकदा आपल्या बहिणींसोबत प्रवास करत असताना, त्यांच्या तांड्यावर बपैया नावाच्या लुटारूने हल्ला केला. त्या काळातील चारण परंपरेनुसार, शत्रूच्या हाती जिवंत सापडण्यापेक्षा स्वतःचे प्राण देणे अधिक सन्माननीय मानले जात असे—या प्रथेला ‘त्रागू’ असे म्हटले जाते. आपल्या सतीत्वाचे रक्षण करण्यासाठी, बहुचरा आणि त्यांच्या बहिणींनी ‘त्रागू’चा मार्ग स्वीकारला आणि स्वतःचे स्तन कापून बलिदान दिले. प्राण सोडण्यापूर्वी, देवीने बपैयाला शाप दिला की तो नपुंसक होईल. या हृदयद्रावक कथेचा उल्लेख प्रसिद्ध लेखिका पुपुल जयकर यांच्या ‘द अर्थ मदर’ आणि ‘द चिल्ड्रन ऑफ बॅरन वूमन’ या अभ्यासपूर्ण ग्रंथांमध्ये आढळतो.

दैवी शापामुळे नपुंसक झालेला बपैया आपली पुरुषत्व सोडून स्त्रीवेष धारण करण्यास भाग पडला. जेव्हा त्याने स्त्री रूपात देवीची मनापासून भक्ती केली, तेव्हाच त्याला त्या शापातून मुक्ती मिळाली. या पौराणिक घटनेने ‘पवैया’ समाजात देवीच्या पूजेची परंपरा सुरू केली. धार्मिक आणि आध्यात्मिक तत्त्वांनुसार, बहुचरा देवी यांना पाकिस्तानमधील बलुचिस्तान प्रांतातील हिंगलाज मातेचा अवतार मानले जाते; तसेच त्यांना ‘बाला त्रिपुरा सुंदरी’ यांचे रूप मानूनही पूजले जाते.

देवीभोवती अनेक दंतकथा आहेत. अशीच एक कथा दैत्यराजपूरच्या परिसरात राहणाऱ्या दंडासुर नावाच्या राक्षसाची आहे, ज्याने भगवान शिवाकडून वरदान मिळवले होते. त्याने तिन्ही लोकांत हाहाकार माजवल्यामुळे, देव, देवी आणि ऋषीमुनींनी आदिशक्तीकडे संरक्षणासाठी प्रार्थना केली. याला प्रतिसाद म्हणून, देवीने आठ वर्षांच्या मुलीचे रूप धारण केले आणि राक्षसाशी भीषण युद्ध करून त्याला त्रिशूळाने ठार मारले. अरण्यातील अनेक राक्षसांचा नाश केल्यामुळे त्यांना ‘बहुचरा’ (अनेकांचा संहार करणारी) हे नाव मिळाले. देवी सर्वप्रथम शंखलपूर येथे प्रकट झाल्या आणि त्यानंतर बहुचराजी येथील वरखडीच्या झाडाखाली अदृश्य झाल्या. असे म्हटले जाते की, बहुचराजी या नगराला मातेच्या नावावरूनच हे नाव पडले. बहुचराजी येथील मंदिर हे आदि मातेच्या १०८ शक्तिपीठांपैकी एक मानले जाते. अभ्यासकांच्या मते, कोळी, भिल्ल आणि पवैया यांसारख्या समाजाची कुलदेवता असलेल्या बहुचरा देवीची पूजा गुजरातच्या सोळंकी राजवटीतही प्रचलित होती. असे मानले जाते की सोळंकी घराण्याच्या राजचिन्हावर कोंबड्याची (कुक्कुट) प्रतिमा होती, जे देवीचे वाहन आहे. म्हणूनच, बहुचरा देवीला प्रेमाने ‘कुकडावाली माता’ असेही संबोधले जाते.

कपडवंज शहरापासून काही अंतरावर, बोभा गावातील बहुचरा मातेचे सुंदर मंदिर भाविकांना आकर्षित करते. बाहेरील भिंतीच्या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर, स्वच्छ फरसबंदी असलेल्या प्रशस्त अंगणात प्रवेश होतो. या कमानीच्या वरच्या भागात देवीचे वाहन असलेल्या कोंबड्याच्या तीन मूर्ती कोरलेल्या आहेत. अंगणाच्या मध्यभागी, मुख्य गर्भगृहाच्या अगदी समोर, एका चबुतऱ्यावर कोंबड्याची एक मोठी आणि उत्कृष्ट संगमरवरी मूर्ती आहे. अंगणातून ९ पायऱ्या चढून गेल्यावर, उंच चौथऱ्यावर स्थित ‘दर्शनमंडप’ येतो. मंदिराच्या वास्तुकलेमध्ये तीन दर्शनमंडप, एक सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. दर्शनमंडप आणि सभामंडप हे खुल्या शैलीत डिझाइन केलेले आहेत. प्रत्येक खांबावर नक्षीकाम केलेले आहे, तर सभामंडपाचे छत उत्कृष्ट कारागिरीचे दर्शन घडवते. खांबांच्या वरच्या भागात गायन आणि वाद्यवादन करणाऱ्या ‘सुरसुंदरींच्या’ मूर्ती कोरलेल्या आहेत. अंतराळात बटुक भैरव आणि भगवान गणेशाच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहाच्या दरवाजाच्या चौकटीवर द्वारपाल आहेत, तर उंबरठ्यावर देवी लक्ष्मीची प्रतिमा कोरलेली आहे.

पवित्र गर्भगृहात, कोंबड्यावर आरूढ असलेली बहुचरा मातेची शांत पांढरी संगमरवरी मूर्ती ‘वज्रपीठावर’ विराजमान आहे. सुंदर वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सजलेल्या देवीच्या मस्तकावर मुकुट आहे आणि हातात त्रिशूळ, अंकुश, वेद (पवित्र ग्रंथ) आणि कलश आहेत.

मंदिरात दररोज पहाटे आणि संध्याकाळी ‘आरती’ केली जाते. पौर्णिमेचे दिवस देवीच्या उपासनेत अत्यंत महत्त्वाचे मानले जातात, ज्या दिवशी विशेष प्रार्थना आणि धार्मिक विधी केले जातात.

चैत्र पौर्णिमेच्या निमित्ताने येथे भव्य उत्सव साजरा केला जातो, ज्या दरम्यान मंदिर भाविकांच्या अलोट गर्दीने फुलून जाते.

शारदीय नवरात्री उत्सव देखील मोठ्या उत्साहात आणि आनंदाने साजरा केला जातो, ज्यामध्ये विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.

अनेक भाविक येथे अपत्यप्राप्तीसाठी नवस करतात. हे नवस पूर्ण झाल्याचे प्रतीक म्हणून देवीला कोंबडा अर्पण करण्याची परंपरा आहे.

याशिवाय, देवीच्या कृपेने अपत्य प्राप्त झाल्यानंतर, मंदिरात बाळाचा पहिला जावळ (बाबरी किंवा चौलकर्म) विधी करण्याची प्रथा आहे. मंदिर दर्शनासाठी दररोज सकाळी ५:३० ते रात्री ९:३० पर्यंत उघडे असते.

उपयुक्त माहिती 

  • कपडवंजपासून २० कि.मी. आणि खेडापासून २६ कि.मी. अंतरावर स्थित आहे.
  •  कपडवंज आणि खेडा येथून GSRTC बस सुविधा उपलब्ध आहेत.
  •  खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात.
  •  परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  •  संपर्क – बहुचर धाम, मो.- ९८७९०९५७९८
Back To Home

मंदिरे