स्वामीनारायण मंदिर

वडताल धाम, ता. नडियाद, जि. खेडा

वडताल हे गाव स्वामीनारायण संप्रदायाचे एक प्रमुख आध्यात्मिक केंद्र आहे. नडियादपासून १४ किलोमीटर अंतरावर स्थित, हे भव्य स्वामीनारायण मंदिर ‘लक्ष्मी नारायण देव गादी’चे मुख्यालय आणि संप्रदायाच्या दक्षिण विभागाची धार्मिक राजधानी म्हणून जगप्रसिद्ध आहे. भगवान स्वामीनारायण यांच्या प्रत्यक्ष उपस्थितीने आणि वास्तव्याने पावन झालेले हे तीर्थक्षेत्र दरवर्षी लाखो भाविकांना आकर्षित करते. भगवान स्वामीनारायण यांच्या प्रत्यक्ष देखरेखीखाली बांधलेले हे ऐतिहासिक मंदिर वास्तुकलेचा एक अद्वितीय नमुना मानले जाते आणि संप्रदायात याला सर्वोच्च स्थान आहे.

स्वामीनारायण संप्रदायाचे संस्थापक आणि ‘इष्टदेव’ सहजानंद स्वामी यांचा जन्म ३ एप्रिल १७८१ रोजी, रामनवमीच्या शुभ दिवशी, उत्तर प्रदेशातील छपैया गावात झाला. धर्मदेव पांडे आणि भक्तिमाता यांच्या पोटी जन्मलेल्या या बालकाचे मूळ नाव घनश्याम होते. अवघ्या बाराव्या वर्षी, सर्व शास्त्रांत पारंगत झाल्यानंतर, त्यांनी तपश्चर्येच्या प्रवासासाठी गृहत्याग केला. त्यांनी सात वर्षे संपूर्ण भारतभर प्रवास केला आणि हिमालयात तपश्चर्या केली. या काळात त्यांना नीलकंठ वर्णी म्हणून ओळखले जात असे. १८०० मध्ये, सौराष्ट्रातील मांगरोळ येथे स्वामी मुक्तानंद आणि नंतर पिपलाणा येथे गुरु रामानंद स्वामी यांच्याकडून दीक्षा घेतल्यानंतर, त्यांनी धार्मिक आणि सामाजिक सुधारणांसाठी गुजरातची निवड केली. रामानुजाचार्यांच्या विशिष्टाद्वैत आणि वल्लभाचार्यांच्या शुद्धाद्वैत तत्त्वज्ञानाचा आधार घेऊन त्यांनी एक समन्वयवादी धार्मिक सिद्धांत मांडला.

२८ ऑक्टोबर १८०० रोजी, उद्धव संप्रदायाचे उत्तराधिकारी रामानंद स्वामी यांनी नीलकंठ वर्णी यांना महादीक्षा दिली आणि त्यांना सहजानंद स्वामी व नारायण मुनी हे नाव दिले. १८०१ मध्ये रामानंद स्वामींच्या निधनानंतर, सहजानंद स्वामींनी फरेणी गावात आपली पहिली सभा घेतली. भक्तीचा प्रसार करण्यासाठी त्यांनी अहमदाबाद, भुज, वडताल, जुनागढ, ढोलेरा आणि गढडा येथे मंदिरे उभारली. आपल्या जीवनकाळात त्यांनी सुमारे तीन हजार अनुयायांना संत म्हणून दीक्षा दिली, ज्यामध्ये पूर्वीचे चोर आणि दरोडेखोर यांचाही समावेश होता.

त्यांनी अस्पृश्यता, अंधश्रद्धा, सती प्रथा आणि पशुबळी यांसारख्या प्रचलित सामाजिक अनिष्ट प्रथांना तीव्र विरोध केला. धर्म, ज्ञान, वैराग्य आणि सदाचार यांसारखी वैदिक मूल्ये प्रस्थापित करून, त्यांनी दलित, गरीब आणि उपेक्षित समाजाला शिक्षण आणि अध्यात्माच्या समान संधी उपलब्ध करून दिल्या. प्रेम आणि अहिंसेच्या प्रभावी शस्त्रांचा वापर करून त्यांनी धर्माच्या नावाखाली चाललेला ढोंगीपणा आणि इंद्रियलोलुपता रोखली. त्यांनी वास्तुकला, संगीत, नाट्य, चित्रकला आणि शिल्पकला यांसारख्या विविध कलांना प्रोत्साहन देऊन आपले कार्य प्रभावीपणे सुरू ठेवले.

एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला, खेडाचा सुपीक प्रदेश राजकीय अस्थिरता आणि भिल्ल-कोळी लुटारूंच्या त्रासाने ग्रस्त होता. या काळात, भगवान स्वामीनारायण यांनी आपल्या शिकवणी आणि भक्तीद्वारे एक सखोल सामाजिक आणि आध्यात्मिक क्रांती घडवून आणली. या पार्श्वभूमीवर, वडतालचे प्रमुख स्थानिक भक्त – जोबन पागी, कुबेरभाई पटेल, रणछोडभाई पटेल आणि नारायण गिरी – यांनी वडतालमध्ये मंदिर बांधण्यासाठी भगवान स्वामीनारायण यांना गढपूरला जाऊन विनंती केली. त्यांची विनंती मान्य करून, भगवान स्वामीनारायण यांनी वडतालमध्ये स्वतः जागेची निवड केली आणि बांधकामाची जबाबदारी ब्रह्मानंद स्वामी आणि अक्षरानंद स्वामी यांच्यावर सोपवली. भगवान स्वामीनारायण यांनी दिलेल्या केवळ बारा रुपयांच्या सुरुवातीच्या निधीतून आणि हजारो भक्तांच्या श्रमदानातून हे काम वेगाने पूर्ण झाले. पायाभरणीच्या वेळी, भगवंतांनी स्वतः आपल्या डोक्यावर ३७ विटा वाहून नेल्या. त्यापैकी ३५ विटा मुख्य पायात रचल्या गेल्या, तर उर्वरित दोन विटा आजही भाविकांच्या दर्शनासाठी मंदिराच्या मागील भिंतीवरील एका विशेष कोनाड्यात जतन केल्या आहेत. अवघ्या पंधरा महिन्यांच्या विक्रमी वेळेत पूर्ण झालेल्या या मंदिरात, कार्तिक शुद्ध द्वादशी, विक्रम संवत १८८१ (३ नोव्हेंबर १८२४) रोजी भगवान स्वामीनारायण यांच्या हस्ते वैदिक मंत्रोच्चारांच्या गजरात मूर्तींची प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली.

प्रशासकीय आणि आध्यात्मिक कार्यक्षमतेसाठी, भगवान स्वामीनारायण यांनी १८२६ मध्ये ‘देश विभाग लेख’ या कायदेशीर दस्तऐवजाद्वारे संप्रदायाचे दोन भाग केले. या प्रक्रियेत वडताल येथे लक्ष्मी नारायण देव गादीची स्थापना झाली आणि त्यांचे पुतणे, रघुवीरजी महाराज यांची पहिले आचार्य म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. आपल्या ऐहिक कार्याची सांगता झाल्याचे जाणून, भगवान स्वामीनारायण यांनी अन्न-पाणी त्यागले आणि १ जून १८३० रोजी आपला देह ठेवला.

वडताल आणि या स्वामीनारायण मंदिराच्या इतिहासात अनेक दंतकथा आणि पौराणिक संदर्भ गुंफलेले आहेत. दोन शतकांपूर्वी, वडताल हे गाव चोर आणि लुटारूंचे गाव म्हणून कुप्रसिद्ध होते, ज्याचा जोबन पागी हा क्रूर म्होरक्या होता. डभण गावात भगवान स्वामीनारायण एक मोठा यज्ञ आयोजित करत असताना, जोबन पागीने भगवंतांची मंकी नावाची घोडी, जी सर्वात वेगवान मानली जात असे, ती चोरण्याचा कट रचला. मध्यरात्री तबेल्यात प्रवेश केल्यावर, त्याला प्रत्येक घोड्याशेजारी भगवान स्वामीनारायण उभे असल्याचे दिसले. या चमत्काराने थक्क होऊन, जोबन पागीचे हृदयपरिवर्तन झाले, त्याने गुन्हेगारी जीवन सोडून भगवान स्वामीनारायण यांच्या चरणी शरणागती पत्करली. याच भक्ताने नंतर वडताल मंदिराच्या बांधकामासाठी आपली अफाट जमीन दान केली. भगवान स्वामीनारायण अनेकदा जोबन पागीच्या घराच्या वरच्या मजल्यावरील खोलीत राहत असत. जवळच असलेल्या जोबन पागीच्या कुलदेवतेच्या, खोडियार मातेच्या मंदिरात पशुबळीची हिंसक प्रथा अस्तित्वात होती. भगवान स्वामीनारायण यांनी या प्रथेला विरोध केला, देवाची मूर्ती रक्ताऐवजी रंगांनी अभिषेक करून तिथे आध्यात्मिक प्रवचनांना सुरुवात केली. विक्रम संवत १८७९ मध्ये, स्थानिक पाटीदार भक्तांनी दान केलेल्या जमिनीवर अक्षरानंद स्वामींच्या मार्गदर्शनाखाली धारू किंवा गोमती तलावाचे उत्खनन सुरू झाले. चैत्र महिन्यात, विक्रम संवत १८८१ मध्ये, स्वामी सच्चिदानंदजी यांनी द्वारकेतून गोमती नदीला या तलावात वास्तव्यास येण्याचे औपचारिक निमंत्रण दिले. भगवान स्वामीनारायण स्वतः या कार्यात सहभागी झाले आणि त्यांनी स्वतःच्या मस्तकावर माती वाहून नेली. याच गोमती तलावाच्या काठी भगवंतांनी केवळ एका इशाऱ्याने माकडांच्या एका मोठ्या थव्याला ध्यानस्थ बसवून दिव्य नामजप करायला लावला.

या ठिकाणाचे सविस्तर वर्णन स्वामीनारायण संप्रदायाच्या अनेक महत्त्वपूर्ण ग्रंथांमध्ये आढळते. २१२ श्लोकांमध्ये गृहस्थ आणि साधूंसाठी आचारसंहिता मांडणारा ‘शिक्षापत्री’ हा संस्कृत ग्रंथ, भगवान स्वामीनारायण यांनी स्वतः वसंत पंचमीच्या दिवशी, विक्रम संवत १८८२ मध्ये, या मंदिराच्या हरि मंडपात पूर्ण केला. मुक्तानंद, गोपालनंद, नित्यानंद आणि शुकानंद स्वामी यांनी संपादित केलेल्या २७३ आध्यात्मिक प्रवचनांच्या ‘वचनामृत’ संग्रहात ‘वडताल विभाग’ समाविष्ट आहे. या प्रवचनांमध्ये, भगवंत भक्ती, समाधीचे स्वरूप आणि ईश्वराचे सर्वव्यापी तत्त्वज्ञान यावर सखोल मार्गदर्शन करतात. शतानंद स्वामींनी संस्कृतमध्ये रचलेल्या १९,३८७ श्लोकांच्या ‘सतसंगी जीवन’ ग्रंथात मंदिराची निर्मिती आणि मूर्ती प्रतिष्ठापनेचा सविस्तर वृत्तांत आहे. निष्कुळानंद स्वामींनी गुजराती भाषेत लिहिलेल्या १६४ प्रकरणांच्या ‘भक्त चिंतामणी’ ग्रंथात वडताल येथील ‘फूळदोल’ आणि ‘अन्नकूट’ उत्सवांचे वर्णन आहे. याशिवाय, गोपालनंद स्वामींचे ‘गीताबाह्य’, वासुदेवानंद वर्णींचे ‘सतसंगी भूषण’ आणि आचार्य विहारीलालजी महाराज यांचे ‘हरि-लीलामृत’ यामध्ये वडतालच्या परंपरांचे संदर्भ आढळतात.

मंदिर संकुल अत्यंत विस्तीर्ण असून प्रांगणात प्रवेश करण्यासाठी दोन भव्य प्रवेशद्वारे आहेत. राजवाड्यासारखी दिसणारी ही वास्तुकला नागर शैलीचे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे. संपूर्ण मंदिर एका मोठ्या कमळाच्या आकाराच्या चौथऱ्यावर उभे असून त्याची नऊ शिखरे त्याची उंची आणि भव्यता अधिक वाढवतात. दर्शन मंडप आणि सभामंडपात वैशिष्ट्यपूर्ण कोरीव काम आहे. सभामंडपातून पुढे गेल्यावर, अंतराळाच्या बाहेरील भिंती रामायण महाकाव्यातील विविध प्रसंगांच्या चित्रांनी सुशोभित केल्या आहेत.

गर्भगृहाची रचना अत्यंत अद्वितीय असून त्यात तीन मुख्य वेदी एका ओळीत आहेत. मध्यवर्ती वेदीवर, सुवर्णपत्र मढवलेल्या पीठावर, विविध अलंकारांनी सजवलेल्या लक्ष्मीनारायण आणि रणछोडराय यांच्या मूर्ती आहेत. या मध्यवर्ती वेदीच्या उजव्या बाजूला राधा-कृष्ण विराजमान आहेत, ज्यांच्यासोबत हरिकृष्ण महाराज रूपात भगवान स्वामीनारायण आहेत. डाव्या वेदीवर धर्मदेव, भक्तिमाता आणि वासुदेव यांच्या मूर्ती प्रतिष्ठित आहेत. पूजा क्षेत्राच्या डाव्या भिंतीवर एक दक्षिणावर्ती शंख आणि शालिग्राम (भगवान विष्णूंचे प्रतीक असलेला दगड) ठेवलेला आहे. गर्भगृहाच्या आतील घुमटात शेषनागावर विसावलेले भगवान विष्णू अतिशय सुंदररीत्या कोरलेले आहेत, ज्यांच्या सभोवताली दशावतारांच्या दगडी मूर्ती आहेत. संपूर्ण मंदिरात पांढऱ्या संगमरवराचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करण्यात आला आहे.

मुख्य मंदिराच्या दक्षिणेला ‘अक्षर भवन’ नावाची तीन मजली इमारत आहे. पहिल्या मजल्यावर घनश्याम महाराजांची मूर्ती, भगवंतांनी वापरलेला लाकडी रथ आणि बारा दारांचा लाकडी झोपाळा भक्तांच्या दर्शनासाठी ठेवला आहे. वरच्या मजल्यावर घनश्याम महाराजांची बसलेली मूर्ती, त्यांचे पादत्राणे, माळा, वस्त्रे आणि इतर प्रसादी वस्तू जतन केल्या आहेत. मुख्य मंदिराच्या पश्चिमेला ‘हरि मंडप’ नावाची पवित्र वास्तू आहे, जिथे भगवान स्वामीनारायण आणि गोपालनंद स्वामी दीर्घकाळ वास्तव्यास होते. प्रशस्त दालने असलेल्या या ठिकाणी गोपालनंद स्वामींचे आसन, अनेक प्राचीन लाकडी कलाकृती आणि वचनामृत स्थळ आहे.
मंदिराच्या मागे १८२६ मध्ये आचार्यांच्या नियुक्तीच्या स्मरणार्थ उभारलेले संगमरवरी स्मारक ‘आचार्य स्थापन छत्री’ आहे. वायव्य दिशेला ‘ज्ञान बाग’ नावाची विस्तीर्ण बाग आहे. आंब्याच्या झाडांच्या या बागेत भगवान स्वामीनारायण यांनी होळीचा उत्सव साजरा केला होता. तिथेच, बारा दारांच्या झोपाळ्यावर बसून त्यांनी एकाच वेळी बारा रूपे धारण करण्याचा चमत्कार केला होता. या घटनेच्या स्मरणार्थ, बारा कमानींचे दगडी स्मारक आणि संगमरवरी आसन उभारले आहे. देशभरातून येणाऱ्या भाविकांच्या सोयीसाठी, हजार लोकांची राहण्याची सोय असलेले एक मोठे भक्तनिवास चालवले जाते. मंदिर भेट देणाऱ्या भक्तांना मोफत भोजनही पुरवते. त्याच्या भव्य भोजनगृहात एका वेळी दहा हजार लोक जेवण करू शकतात. याव्यतिरिक्त, मंदिर प्रशासनाने रुग्णांना मोफत वैद्यकीय उपचार देण्यासाठी एक आधुनिक मल्टी-स्पेशालिटी रुग्णालय स्थापन केले आहे.

वर्षभर अनेक भव्य उत्सव मोठ्या उत्साहात आणि शिस्तबद्ध पद्धतीने साजरे केले जातात. पौर्णिमेच्या दिवशी मंदिरात भाविकांची मोठी गर्दी असते. भगवान स्वामीनारायण यांनी ‘ज्ञान बाग’मध्ये होळी पेटवून आणि रंग उधळून ‘फूळदोल’ साजरा करण्याची प्राचीन परंपरा सुरू केली. या उत्सवादरम्यान, देवाला एका विशेष बारा दारांच्या लाकडी झोपाळ्यावर बसवून चांदीच्या दोरांनी हळुवारपणे झुलवले जाते. दरवर्षी कार्तिक शुद्ध पौर्णिमा आणि चैत्र शुद्ध पौर्णिमेला ‘समैया’ नावाचे उत्सव आयोजित केले जातात. या काळात, संपूर्ण मंदिर संकुल अखंड नामजप, शास्त्रपठण आणि प्रवचनांनी दुमदुमून जाते. याव्यतिरिक्त, गुरुपौर्णिमा, जन्माष्टमी, होळी, दीपोत्सव, देव दिवाळी, पाटोत्सव, शाकोत्सव, गणेश चतुर्थी आणि रक्षाबंधन हे सण मोठ्या भक्तीभावाने साजरे केले जातात.

अलीकडेच, मंदिराच्या स्थापनेला २०० वर्षे पूर्ण झाल्याच्या निमित्ताने येथे द्विशताब्दी महोत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा करण्यात आला. या महोत्सवात भव्य अन्नकूट (ज्यामध्ये देवाला हजारो प्रकारच्या खाद्यपदार्थांचा नैवेद्य अर्पण करण्यात आला) आणि स्वामीनारायण संप्रदायाचा इतिहास दर्शवणारे एक मोठे सांस्कृतिक प्रदर्शन आयोजित करण्यात आले होते. या महत्त्वाच्या टप्प्याची दखल घेत, टपाल विभागाने एक विशेष टपाल तिकीट आणि २०० रुपयांचे चांदीचे नाणे जारी केले. देशाच्या पंतप्रधानांनीही या महोत्सवाला संबोधित करून वडताळ धामच्या योगदानाचा गौरव केला. येथील प्रसाद म्हणून वाटले जाणारे ‘लाडुली’ लाडू आणि मिरचीचे लोणचे अत्यंत प्रसिद्ध आहे.

मंदिरात दररोजची आरती आणि दर्शनाच्या वेळांचे काटेकोरपणे पालन केले जाते. प्रत्येक दिवसाची सुरुवात पहाटे ५:३० वाजता मंगळा आरतीने होते. त्यानंतर सकाळी ७:१५ वाजता श्रृंगार आरती आणि सकाळी १०:१५ वाजता राजभोग आरती होते. दुपारी १२:०० वाजता दर्शन बंद होते. दुपारच्या विश्रांतीनंतर, दुपारी ३:३० वाजता उत्थापन दर्शनासाठी मंदिर पुन्हा उघडले जाते. संध्याकाळी ६:४५ वाजता संध्या आरती केली जाते आणि त्यानंतर रात्री ८:३० वाजता शयन आरती होते, त्यानंतर मंदिराचे दरवाजे बंद केले जातात.

उपयुक्त माहिती

  • नडियादपासून १४ किमी आणि खेडापासून ३३ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून वडताळसाठी राज्य परिवहन (GSRTC) बस सुविधा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या निर्धारित पार्किंग क्षेत्रात उभी करता येतील.
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय, दूरध्वनी: ०२६८ – २५८९७२८, २५८९७७६.