मंदिर क्रमांक २८० (गुजरात)

बालाजी हनुमान मंदिर

केसरा, ता. मेहदावाद, जि. खेडा

भक्तांच्या मनात अशी दृढ आणि अढळ श्रद्धा आहे की, भक्ताच्या हृदयातील विचार ईश्वराला सहज समजतात आणि देव न बोलता केलेली प्रत्येक प्रार्थना शांतपणे ऐकतो. काही पवित्र ठिकाणी, लोकांनी आपली गाऱ्हाणी कागदावर लिहून ती एका पवित्र पेटीत टाकण्याची प्रथा आहे. अशा प्रकारची अर्जपत्रे तिरुपती येथील बालाजी देवस्थान, शिर्डीतील साईबाबा मंदिर, कोल्हापूरचे अंबाबाई देवस्थान आणि केरळमधील प्रसिद्ध शबरीमाला येथे अर्पण केली जातात. अशीच एक अनोखी परंपरा मेहदावाद तालुक्यातील केसरा गावातील बालाजी हनुमान मंदिरात पाळली जाते.

भक्तांना देवाकडे अधिकृत लेखी अर्ज करता यावा, यासाठी मंदिर समितीने छापील ‘अर्जांची’ विशेष व्यवस्था केली आहे. भक्त त्यांच्या सर्व इच्छा आणि गरजा या अर्जांवर नोंदवतात आणि देवतेसमोर ठेवलेल्या पेटीत टाकतात. या अर्जांमध्ये लिहिलेली प्रत्येक प्रार्थना येथे विराजमान असलेले हनुमान ऐकतात, अशी भाविकांची अढळ श्रद्धा आहे.

केसरा गावातील बालाजी हनुमान मूर्तीचा इतिहास सुमारे चारशे वर्षे जुना आहे. प्राचीन काळी, बालाजी हनुमानाची मूळ मूर्ती गावाच्या वेशीवर एका छोट्याशा वास्तूत स्थापित होती. शतकानुशतके या छोट्या मंदिरात राहिल्यामुळे ही मूर्ती स्थानिक भक्तीचे मुख्य केंद्र बनली. काळाच्या ओघात या वास्तूच्या बाह्य स्वरूपात अनेक बदल झाले. सुमारे वीस वर्षांपूर्वी नामदेवभाई संन्यासी बाबा नावाच्या एका साधूने संपूर्ण वास्तूचा जीर्णोद्धार केला. असे सांगितले जाते की, हनुमानाचे परम भक्त असलेले नामदेवभाई संन्यासी बाबा सदैव बालाजी हनुमानाच्या सेवेत मग्न असत. दर्शनासाठी येणारे भाविक अनेकदा संन्यासी बाबांना आपली वैयक्तिक गाऱ्हाणी देवाला सांगण्याची विनंती करत असत. ज्या वेळी बाबा उपस्थित नसत, तेव्हा लोकांना त्यांची वाट पाहावी लागे. भाविकांना ताटकळत थांबावे लागू नये म्हणून बाबांनी तिथे कोरे कागद आणि पेन उपलब्ध करून देण्यास सुरुवात केली. त्यांनी सूचना दिली की, त्यांच्या अनुपस्थितीत लोकांनी आपले विचार या कागदांवर लिहावेत. त्यांच्या मार्गदर्शनानुसार, भक्तांनी आपल्या इच्छा आणि मागण्या पेटीत टाकण्यास सुरुवात केली. बाबांच्या निधनानंतरही ही प्रथा सुरू राहिली. आधुनिक काळाची गरज ओळखून, आता या लेखी विनंत्यांसाठी विशेष छापील अर्ज उपलब्ध करून दिले जातात. अनेक भक्त या छापील कागदांवर आपली इच्छा नोंदवून ती पेटीत टाकतात.

हिंदू धर्मात हनुमानाला ‘संकटमोचन’ (संकटातून मुक्त करणारा) मानले जाते. नामदेवभाई संन्यासी बाबांनी सुरू केलेल्या या परंपरेमागील मुख्य उद्देश हा होता की, भक्तांनी आपली गाऱ्हाणी किंवा तक्रारी थेट ईश्वरापर्यंत पोहोचवाव्यात. स्थानिक लोकांमध्ये, या कागदी अर्जांचा स्वीकार करणाऱ्या हनुमानाला ‘अर्ज बालाजी’ असे नाव पडले आहे. कागदावर लिहिलेली विनंती केवळ तोंडी प्रार्थनेपेक्षा देवापर्यंत अधिक थेट पोहोचते, अशी लोकांची धारणा आहे.

गावापासून थोड्या अंतरावर महामार्गाच्या कडेला असलेल्या या मंदिराच्या समोर पार्किंगची जागा आहे. तटबंदीने वेढलेल्या या मंदिराच्या प्रवेशासाठी एक साधा दरवाजा आहे. अंगणात प्रवेश केल्यावर, एका प्रशस्त मंडपात ‘नमस्कार’ मुद्रेतील हनुमानाची भव्य मूर्ती दिसते. मंदिराच्या शेजारी देवस्थान कार्यालय आणि पुजाऱ्यांची निवासस्थाने आहेत. अंगणात मुख्य मंदिरासमोर ‘शिवपिंड’ आणि ‘नंदी’ची मूर्ती स्थापित आहे. मंदिराची वास्तुकला सभामंडप आणि गर्भगृह अशी आहे. अंगणाच्या पातळीपासून उंचावर असलेल्या सभामंडपाच्या प्रवेशद्वारावर दोन ‘गजराज’ (हत्ती) शिल्पे आहेत. हॉलमध्ये भक्तांसाठी बाजूला बसण्याची सोय असून मध्यभागी ‘यज्ञकुंड’ आहे. सभामंडपाच्या पलीकडे, गर्भगृहाभोवती ‘प्रदक्षिणा’ मार्ग आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या डाव्या बाजूला एक काचेची पेटी ठेवली आहे. येथेच भक्त आपले छापील अर्ज टाकतात. प्रवेशद्वाराच्या उजव्या बाजूला ‘प्रेतराज सरकार’ आणि डाव्या बाजूला ‘श्री भैरवनाथ सरकार’ यांच्या प्रतिमा आहेत. गर्भगृहात, दगडी चौथऱ्यावर शेंदूर लेपित हनुमानाची दगडी मूर्ती विराजमान आहे. देवाला चांदीचे वस्त्र आणि सोन्याचा मुकुट अर्पण केला आहे. मूर्तीच्या मागे असलेल्या ‘प्रभाळ’ (कमानीवर) ‘कीर्तिमुख’, हत्ती आणि फुलांची नक्षी कोरलेली आहे. कमानीच्या मागे प्रभू राम आणि सीतेची चित्रे आहेत. चौथऱ्यावर शनि, गणेश आणि ‘पंचमुखी’ हनुमानाच्या धातूच्या मूर्ती आहेत. दंतकथा अशी आहे की, अहिरावण आणि महिरावण या राक्षसांचा वध करण्यासाठी हनुमानाने आपले पंचमुखी रूप धारण केले होते.

अहिरावण-महिरावण कथेचा उल्लेख मूळ वाल्मिकी रामायणात आढळत नाही, परंतु तो प्रथम ‘आनंद रामायण’ आणि ‘कृत्तिवासी रामायण’ मध्ये येतो. ‘आनंद रामायण’नुसार, अहिरावण आणि महिरावण हे पाताळलोकातील रहिवासी आणि रावणाचे मित्र होते. रावणाने श्री रामाशी लढण्यासाठी बोलावल्यामुळे, ते रात्री समुद्रकिनाऱ्यावरील रामाच्या छावणीत पोहोचले. श्री राम आणि लक्ष्मण हनुमानाच्या वेटोळ्याने बनलेल्या अभेद्य किल्ल्यात झोपले होते. अहिरावण-महिरावणाने संपूर्ण खडक उचलला आणि त्यांना गुपचूप पाताळलोकात पळवून नेले. हे समजल्यावर, हनुमानाने त्यांना वाचवण्यासाठी पाताळलोकात प्रवास केला. हनुमानाच्या ‘पंचमुखी’ रूपाची कथा या बचाव मोहिमेशी संबंधित आहे. असे म्हटले जाते की, हनुमानाचा मुलगा मकरध्वज हा अहिरावणाचा द्वारपाल होता. त्यांनी हनुमानाला सांगितले की, एका गुप्त ठिकाणी लपवलेले पाच दिवे एकाच वेळी विझवले तरच अहिरावणाचा वध होऊ शकतो. हे साध्य करण्यासाठी, हनुमानाने पाच मुखे धारण केली आणि ती एकाच वेळी फुंकर मारून विझवली.

वर्षभर येथे अनेक उत्सव आणि विधी साजरे केले जातात, ज्यामध्ये हनुमान जयंती आणि राम नवमी हे दोन प्रमुख वार्षिक उत्सव आहेत. ‘चैत्र शुद्ध नवमी’ (राम नवमी) पासून ‘चैत्र पौर्णिमेपर्यंत’ (हनुमान जयंती), देवस्थानतर्फे विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. उत्सवाच्या काळात, मंदिर परिसर ‘होम-हवन’, शास्त्रपठण, रामायण वाचन आणि हनुमान मंत्रांच्या घोषाने दुमदुमून जातो. या काळात हजारो भाविक ‘दर्शन’ घेण्यासाठी आणि आपले ‘नवस’ फेडण्यासाठी येतात. इतर उत्सवांमध्ये चैत्र नवरात्री, दसरा, दिवाळी आणि शारदीय नवरात्री साजरी केली जाते.

दर आठवड्याला, शनिवारी आणि मंगळवारी, शेकडो लोक आपली लेखी निवेदने सादर करण्यासाठी मंदिरात गर्दी करतात. पौर्णिमा आणि अमावस्येच्या दिवशीही मोठी गर्दी पाहायला मिळते.

धार्मिक कार्यांसोबतच, देवस्थान समिती वर्षभर अनेक सामाजिक उपक्रम राबवते, ज्यामध्ये गरजू विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणासाठी आर्थिक मदत, आजारी व्यक्तींसाठी वैद्यकीय साहाय्य आणि बेरोजगार तरुणांना व्यवसाय सुरू करण्यासाठी मार्गदर्शन व आर्थिक पाठबळ यांचा समावेश आहे.

मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६ ते दुपारी १२ आणि दुपारी ४ ते रात्री ८ वाजेपर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती 

  • मेहदावादपासून ११ किमी आणि खेडापासून २१ किमी अंतरावर स्थित
  • मेहदावादपासून राज्य परिवहन (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने थेट मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय, भ्रमणध्वनी [दिलेला नाही]
Back To Home