सूर्य तापेश्वर महादेव मंदिर


सिलातवेल, ता. सोनगड, जि. तापी

सिलातवेल येथील शिवलिंगाला ‘सूर्यतपेश्‍वर महादेव’ असे संबोधले जाते, कारण सूर्याची पहिली किरणे थेट या शिवलिंगाला स्पर्श करतात. या मंदिराचा आणि येथील शिवलिंगाचा उल्लेख तापी पुराणासह विविध पौराणिक ग्रंथांमध्ये आढळतो. असे मानले जाते की, हे ठिकाण ऋषी शृंगी यांची तपोभूमी आहे आणि त्यांनीच येथे या शिवलिंगाची स्थापना केली होती, असे सांगितले जाते.

वाल्मिकी रामायणानुसार, राजा दशरथाला अपत्यप्राप्ती व्हावी म्हणून ऋष्यशृंग ऋषींनी पुत्रकामेष्टी यज्ञ केला होता. ऋष्यशृंग ऋषींनी स्थापित केलेल्या या शिवलिंगाची पूजा केल्यास अपत्यप्राप्तीची इच्छा पूर्ण होते, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे. त्यामुळे, अनेक भाविक अपत्यप्राप्तीसाठी विधी करण्यासाठी या मंदिराला भेट देतात.

ऋष्यशृंग ऋषींचा उल्लेख रामायण, महाभारत आणि नर्मदा पुराणात आढळतो. वाल्मीकि रामायणाच्या बालकांडात (सर्ग ८ ते १५), ऋष्यशृंग ऋषींची कथा आणि त्यांनी केलेल्या यज्ञाचे सविस्तर वर्णन दिले आहे. सर्ग १० मध्ये ऋष्यशृंगांची ओळख करून देताना म्हटले आहे, “पिता विभण्डकोऽस्माकं तस्याहं सुत औरसः । ऋष्यशृङ्ग इति ख्यातं नाम कर्म च मे भुवि ।।” याचा अर्थ असा – ‘माझ्या वडिलांचे नाव विभण्डक ऋषी आहे. मी त्यांचा औरस पुत्र असून, पृथ्वीवर माझ्या तपस्येमुळे ऋष्यशृंग या नावाने प्रसिद्ध आहे.’  

पौराणिक कथांनुसार, ऋषी शृंगी यांचा जन्म सूर्य तापेश्वर मंदिराच्या जवळ असलेल्या सिंगलखंड नावाच्या गावात झाला होता. कथा अशी आहे की, विभांडक ऋषींच्या तपस्येमुळे आपले सिंहासन डळमळीत होईल या भीतीने इंद्राने त्यांची तपश्चर्या भंग करण्यासाठी उर्वशीला पाठवले होते.

विभांडक ऋषी नदीत स्नान करत असताना, उर्वशी त्यांच्या जवळ आली. तिचे सौंदर्य पाहून विभांडक ऋषींचे वीर्य स्खलित झाले आणि ते नदीत पडले. हरणाच्या रूपात असलेल्या एका शापग्रस्त अप्सरेने ते पाणी प्यायल्यामुळे ती गर्भवती झाली आणि तिने कपाळावर शिंगासारखा अवयव असलेल्या एका बालकाला जन्म दिला, म्हणून त्याचे नाव ‘शृंगी’ असे पडले. वाल्मीकि रामायणानुसार, ऋषी शृंगी अरण्यात राहत असत. राजा दशरथाच्या मंत्र्यांनी ऋष्यशृंग ऋषींना यज्ञ करण्यासाठी अयोध्येला बोलावण्याकरिता त्यांना आणण्यासाठी गणिकांना पाठवण्याचा सल्ला दिला. (एवमंगाधिपेनैव गणिकाभिर्ऋषेः सुतः ।– ‘एवमङ्गाधिपेनैव गणिकाभिर्ऋषेः सुतः’ – बालकाण्ड, सर्ग १०, श्लोक १८)या गणिका त्यांना मोहित करणार होत्या. एकदा का ते मोहित झाले की, त्यांना अंगदेशाच्या राज्यात आणायचे होते. तिथे त्यांचा विवाह राजा दशरथाची कन्या (आणि अंगदेशाचा राजा रोमपाद यांची दत्तक कन्या) शांता हिच्याशी लावून द्यायचा होता. ही योजना त्यानुसारच अमलात आणली गेली. त्यानंतर, ऋष्यशृंग ऋषींना त्यांच्या पत्नीसह अयोध्येला आणण्यात आले. तिथे त्यांनी अश्वमेध आणि पुत्रकामेष्टी यज्ञ केले. पुत्रकामेष्टी यज्ञाच्या फळस्वरूपात राजा दशरथाला चार पुत्रांचे वरदान मिळाले. म्हणूनच, अनेक लोक संतती प्राप्तीच्या इच्छेने या मंदिराला भेट देतात.

निसर्गाच्या सानिध्यात वसलेले हे मंदिर उंच भिंतींनी वेढलेल्या एका मोठ्या आवारात स्थित आहे. प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यावर, प्राचीन वृक्षांनी भरलेले एक प्रशस्त अंगण दृष्टीस पडते. एका वृक्षाजवळ भगवान शनिदेवांचे एक उंच चौथरा आहे, ज्यावर काळ्या पाषाणात कोरलेली चार हातांची मूर्ती अभय आणि वरद मुद्रेत विराजमान आहे. मूर्तीला पितांबर आणि दागिन्यांनी सजवण्यात आले आहे. मूर्तीच्या मागे शनीचे वाहन असलेल्या कावळ्याची प्रतिमा आहे.

मंदिराची रचना एका सभामंडप आणि एका गर्भगृहाने बनलेली आहे. सभामंडपाच्या छतावर तीन मोठे घुमट आहेत; मध्यभागी दोन घोड्यांनी ओढलेल्या रथावर आरूढ असलेल्या सूर्य नारायणाची मूर्ती आहे. सभामंडपाच्या प्रवेशद्वाराच्या वर आशीर्वाद देण्याच्या मुद्रेत ऋषी शृंगी यांची मूर्ती आहे. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना भृंगी आणि शृंगी (ज्यांना येथे नंदी म्हणून संबोधले जाते) यांच्या मूर्ती आहेत, जे भगवान शिवाचे गण असून त्यांना ढाल आणि काठीसह युद्ध मुद्रेत दर्शविले आहे.

मंदिराचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याच्या आतील भिंतींवर केलेली आरशांची सजावट. डाव्या बाजूने सभामंडपात प्रवेश केल्यावर, काचेच्या कपाटात गणेशाची मूर्ती दिसते, जी एका उंच संगमरवरी चौथऱ्यावर असलेल्या भारत मातेच्या मूर्तीशेजारी आहे, ज्याच्या मागे सिंहाचा पुतळा आहे. त्याच्या जवळच वृंदावन येथील श्री विशाखा शरण महाराज यांची प्रतिमा आणि सोळा हातांनी सुशोभित केलेली सप्तशृंगी देवीची दुसरी उंच मूर्ती देखील आहे.

गर्भगृह समोरील बाजूने खुले असून तीन पायऱ्या उतरून तिथे प्रवेश करता येतो. आत सूर्य तापेश्वर महादेवांचे शिवलिंग असून त्यावर नागाचा फणा आहे; या फण्यातील छिद्रांतून खालील शिवलिंगावर अभिषेक केला जातो. त्या शेजारील दुसऱ्या चौथऱ्यावर माता पार्वतीची मूर्ती आहे. तिच्या मागे सिंहावर आरूढ असलेली दुर्गेची संगमरवरी मूर्ती आहे. त्यांच्या डाव्या बाजूला काचेच्या कपाटांमध्ये राधा-कृष्ण आणि श्री रामांच्या मूर्ती विराजमान आहेत.

मंदिराच्या गर्भगृहावर पिरॅमिडच्या आकाराचे, उरुश्रृंग शैलीतील शिखर आहे, ज्याच्या शिखरावर एक लहान घुमट (आमलक) आणि कळस आहे. भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की या जिवंत शिवलिंगाचे दर्शन घेतल्याने सर्व इच्छा पूर्ण होतात. अनेक लोक येथे अपत्यप्राप्तीच्या आशीर्वादासाठी येतात. दर सोमवारी शेकडो भाविक पूजेसाठी या मंदिरात येतात. वर्षभर विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते, विशेषतः महाशिवरात्रीच्या वेळी येथे विशेष विधी पार पडतात. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारीही येथे मोठी गर्दी असते.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • सोंगढपासून ७ किलोमीटर अंतरावर स्थित

  • सोंगढवरून एसटी बसेसद्वारे पोहोचता येते.

  • खाजगी वाहने मंदिरापर्यंत जाऊ शकतात.

  • परिसरात राहण्याची किंवा भोजनाची कोणतीही सोय उपलब्ध नाही.
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय, भ्रमणध्वनी: ०९९७९४८३८३५

Back To Home