धारेश्वर महादेव मंदिर  

गावण, ता. उच्छल, जि. तापी  

गुजरात मधील व्यारा वन विभागांतर्गत येणाऱ्या नेसू पूर्व रेंजच्या घनदाट जंगलात, गावण गावात धारेश्वर महादेव मंदिर वसलेले आहे. तापी पुराणातील उल्लेखानुसार, या शिवलिंगाची स्थापना धर्मराज (युधिष्ठिर) यांनी केली होती. या शिवलिंगातील विष्णूचा भाग उत्तरेकडे तोंड करून असल्यामुळे हे पवित्र स्थान सदैव जागृत राहते, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे. वैशाख कृष्ण अष्टमीला येथे शिवलिंगाचे भावपूर्ण दर्शन घेतल्याने व्याधींचा नाश होतो आणि अकाल मृत्यूचे भय टळते, असे म्हटले जाते. श्रावण महिन्यात (जुलै-ऑगस्ट) धारेश्वराची एक भव्य यात्रा भरते. गुजरात आणि महाराष्ट्र या दोन्ही राज्यांतून भाविक मोठ्या संख्येने येथे येतात.

तापी माहात्म्य पुराणाच्या ३८ व्या अध्यायात या मंदिराचा संदर्भ आढळतो. याच्याशी संबंधित एका पौराणिक कथेनुसार, धर्मराज युधिष्ठिरांनी याच ठिकाणी ‘असिधार व्रत’ (एक विशेष प्रकारची तपश्चर्या) केले होते. त्या वेळी धर्मराजाच्या भक्तीची परीक्षा घेण्यासाठी भगवान भैरव दुर्योधनाच्या वेषात प्रकट झाले. ‘दुर्योधन’ बनून त्यांनी धर्मराजाला म्हटले, “तू माझ्या मृत्यूच्या उद्देशाने येथे तपश्चर्या करत आहेस, पण हे सर्व व्यर्थ ठरेल.” असे म्हणून ते मोठ्याने ओरडू लागले. परंतु धर्मराज अत्यंत शांत राहिले आणि त्यांनी त्यांच्या कुशलक्षेमाची विचारपूस केली. ऐकले नसल्याचे भासवून ‘दुर्योधन’ तेथून निघून गेला. काही वेळानंतर तो कपटी दुर्योधन भीम, अर्जुन, नकुल आणि सहदेव या चार पांडवांची छिन्नविछिन्न शिरे घेऊन परतला आणि ती धर्मराजासमोर ठेवली. शोकाकुल होऊन धर्मराजाने स्वतःचे मस्तक छेदण्यासाठी आपली तलवार उपसली.

धर्मराजाचे बंधुप्रेम आणि अढळ भक्ती पाहून भगवान शंकर प्रकट झाले. त्यांनी धर्मराजाला समजावले की हे सर्व केवळ त्यांचे मायाजाल (माया) होते. या लीलांची जाणीव झाल्यावर धर्मराजाने भगवान शंकराला प्रणाम केला आणि सदेह स्वर्गात जाण्याचे तसेच आपले शरीर वज्रासारखे मजबूत होण्याचे वरदान मागितले. त्यांची प्रार्थना स्वीकारून भगवान शंकराने ‘तथास्तु’ म्हटले. त्यानंतर धर्मराजाने भगवान शंकराला याच ठिकाणी कायमस्वरूपी निवास करण्याची विनंती केली. त्यानुसार भगवान शंकर येथे ‘धारेश्वर’ नावाच्या शिवलिंगाच्या रूपात प्रकट झाले. तापी माहात्म्य पुराणानुसार, वैशाख कृष्ण अष्टमीला पांडवांनी या धारेश्वर तीर्थावर पवित्र स्नान केले होते.

शतकानुशतके घनदाट जंगलात वसलेले हे शिवलिंग कालांतराने जमिनीखाली गाडले गेले. काही वर्षांपूर्वी महाराष्ट्रातील ‘खंडवावाले धुनीवाले बाबा’ नावाच्या संतांचे शिष्य असलेले ‘वनवासी बाबा’ नावाचे एक भटके तपस्वी या जंगलात तीव्र तपश्चर्येत मग्न होते. त्यांना भगवान महादेवाचा दृष्टांत झाला, ज्यात प्रभु म्हणाले, “मी नदीच्या काठाजवळ आहे.” या मार्गदर्शनानुसार, वनवासी बाबांनी काही स्थानिक आदिवासी लोकांच्या मदतीने त्या भागात उत्खनन केले आणि शिवलिंग शोधून काढले. सुरुवातीला त्यांनी या शिवलिंगाची स्थापना आपल्या झोपडीत केली. परंतु, १९७२ मध्ये तापी नदीवर उकाई धरण बांधल्यानंतर नदीचे पाणी मंदिराच्या जागेपर्यंत पोहोचू लागले. परिणामी, वनवासी बाबांनी सध्याच्या ठिकाणी एका नवीन झोपडीत शिवलिंगाची पुनर्स्थापना केली. अलीकडील जीर्णोद्धारानंतर मंदिराला आता दिसणारे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.

व्यारा वन विभागांतर्गत येणाऱ्या नेसू पूर्व रेंजच्या घनदाट जंगलात, उच्छल-निझर राज्य महामार्गाजवळ सुमारे दीड किलोमीटर आत हे मंदिर वसलेले असून, मुख्य रस्त्यावरून वळण घेऊन येथे पोहोचता येते. मंदिर परिसरात एक भव्य प्रवेशद्वार (कमान) उभारलेले आहे. मंदिराच्या प्रांगणात विविध प्रकारची झाडे बहरलेली आहेत. यापैकी दोन झाडांवर वटवाघळांची मोठी वस्ती आहे, जी भरदिवसाही उडताना दिसतात. प्रांगणाच्या डाव्या बाजूला मुलांसाठी खेळाची जागा आहे, तसेच भाविकांना बसण्यासाठी बाक ठेवलेले आहेत. मंदिराच्या डाव्या बाजूला एक प्राचीन, खोल विहीर आहे.

धारेश्वर महादेव मंदिर हे एका उंच ओट्यावर बांधलेले आधुनिक स्वरूपाचे बांधकाम आहे. त्याच्या रचनेत एक सभामंडप, उपसभामंडप आणि मध्यभागी गर्भगृह समाविष्ट आहे. सभामंडपाच्या कमानीदार प्रवेशद्वारावर मध्यभागी शिव-पार्वतीचे सुंदर चित्र आहे. या अंशतः उघड्या असलेल्या सभामंडपाला तीन प्रवेशद्वारे आहेत. मुख्य प्रवेशद्वारापासून एकूण ११ पायऱ्या चढून येथे पोहोचावे लागते. या सभामंडपाचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे येथे दोन अशी झाडे आहेत ज्यांच्या फांद्या मंदिराच्या छतातून वर गेल्या आहेत. मूळची येथेच असलेली ही दोन प्राचीन झाडे तशीच जतन करून ठेवण्यात आली आहेत. उजव्या बाजूच्या झाडावर अनेक वटवाघळे राहतात.

येथून आणखी दोन लांब पायऱ्या चढून उपसभामंडपात प्रवेश करता येतो. त्याच्या बाहेरील भिंती संगमरवरी टाइल्सने सजवलेल्या आहेत. या उपसभामंडपाला तीन प्रवेशद्वारे आहेत — एक मोठे आणि दोन लहान. आतील संपूर्ण फरशी संगमरवराची आहे. उजव्या बाजूला एक अखंड धुनी सातत्याने प्रज्वलित असते. १९७२ मध्ये, वनवासी बाबांनी महाराष्ट्रातील आपले गुरु खंडवावाले धुनीवाले बाबा यांच्या आश्रमातून ३५० किलोमीटर पायी चालत ही धुनी आणली होती. उपसभामंडपाच्या मागील भिंतीजवळ एका उंच ओट्यावर पूज्य संतांची छायाचित्रे आहेत: खुद्द वनवासी बाबा, स्वामी केशवानंद दादाजी धुनीवाले (खंडवा), जानकी देवी, रामानंददास बापू आणि रविआनंददास बापू. येथे भगवान दत्तात्रेयांची लाकडात कोरलेली एक प्राचीन त्रिमूर्ती देखील विराजमान आहे. विशेष म्हणजे येथे दत्तात्रेय मांडी घालून बसलेल्या मुद्रेत दाखवले आहेत. या मूर्तीसमोर एक प्राचीन शिवलिंग आणि नंदीची मूर्ती स्थापित आहे.

उपसभामंडपात, थोड्या सखल भागावर मंदिराचे गर्भगृह आहे. चबुतऱ्याच्या भागाभोवती स्टेनलेस-स्टीलचे रेलिंग आहे. येथे, एका दगडी पीठावर नंदीची दगडी मूर्ती विराजमान आहे. नंदीच्या ठीक समोर कासवाची प्रतिमा आहे. त्यापुढे, जमिनीवर भगवान धारेश्वर महादेवाची पिंड (शिवलिंग) आहे. या शिवलिंगावर तांब्याचे नागछत्र स्थापित केले आहे, जे छत्राप्रमाणे याचे रक्षण करते. वर असलेल्या गलंतीकेतून (जलपात्रातून) अभिषेकाचा भाग म्हणून शिवलिंगावर सतत जलधारा पडत असते. शिवलिंग नेहमीच फुलांनी सुशोभित केलेले असते. शिवलिंगाच्या मागे, संगमरवरी वेदीवर, सजवलेल्या संगमरवरी गाभाऱ्यात माता पार्वतीची नयनरम्य मूर्ती विराजमान आहे.

मंदिराच्या डाव्या बाजूला असलेल्या पत्र्याच्या शेडमध्ये भक्तांसाठी दररोज अन्नछत्र (मोफत महाप्रसाद) चालवले जाते. तसेच येथे २४ तास चहाची सेवा उपलब्ध आहे. या शेडजवळ, मंदिराजवळील एका लहान टेकडीवर जाण्यासाठी पायऱ्या बांधल्या आहेत. मंदिराच्या मागे तापी माता (नदीची अधिष्ठात्री देवी), महादेव आणि हनुमान यांना समर्पित छोटी मंदिरे आहेत. जवळील एका मंडपात होमाकुंड आहे. मंदिराच्या मागच्या बाजूस उजवीकडे थोड्या अंतरावर संत बनवारी बापू, रविनंदनदास बापू आणि जानकी देवी माता यांची समाधी मंदिरे आहेत.

तपोवन शांती आश्रमाद्वारे व्यवस्थापित या मंदिरात भगवान शिवावर अथांग श्रद्धा असलेला स्थानिक आदिवासी समाज नियमित दर्शनासाठी येतो. मंदिरात वर्षभर विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. महाशिवरात्रीला आणि श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी येथे भाविकांची मोठी गर्दी असते. श्रावण महिन्यात जत्रा (यात्रा) देखील भरते. या महिन्यात मंदिरात लघुरुद्र, महारुद्र, अतिरुद्र यांसारखे धार्मिक विधी केले जातात.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • उच्छलपासून सुमारे ३० किमी अंतरावर स्थित 
  • उच्छल येथून राज्य परिवहन (एसटी) बसने पोहोचता येते.

  • खाजगी वाहने मंदिर परिसरापर्यंत पोहोचू शकतात. 
  • जवळच राहण्याची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध आहे.

  • संपर्क : मंदिर कार्यालय, मोबाईल: ९९२५५९५८५६ 
Back To Home