गोमुख महादेव मंदिर  

डोन, ता. सोनगड, जि. तापी

प्राचीन दंतकथेनुसार, डोन गावातील गोमुख महादेव मंदिर हे ते पवित्र स्थान आहे जिथे ऋषी गौतम यांनी तपश्चर्या केली होती आणि जिथे भगवान शिवांच्या आवाहनानंतर गंगा पृथ्वीवर अवतरली होती. या मंदिराचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे गोमुख (गायीच्या मुखाच्या आकाराचा पाण्याचा स्रोत), ज्यातून वर्षभर पाणी वाहत असते आणि नंतर ते गूढरीत्या आजूबाजूच्या डोंगरांमध्ये अदृश्य होते. याच कारणामुळे याला ‘गुप्त गंगा’ असेही म्हणतात. दररोज अनेक भाविक प्राचीन शिवलिंगाचे दर्शन घेण्यासाठी आणि गोमुखातील पवित्र तीर्थ प्राशन करण्यासाठी येथे येतात. जवळच असलेला मोठा धबधबा या मंदिराला भाविक आणि पर्यटकांसाठी, विशेषतः पावसाळ्यात, एक लोकप्रिय ठिकाण बनवतो.

हे मंदिर ऋषी गौतम यांच्याशी संबंधित एका आख्यायिकेसाठी ओळखले जाते, ज्यांचा उल्लेख यजुर्वेद, बृहदारण्यक उपनिषद, रामायण, महाभारत, गणेश पुराण आणि वामन पुराण यांसारख्या प्राचीन ग्रंथांत आढळतो. अहिल्या उद्धाराच्या कथेसाठी प्रसिद्ध असलेले ऋषी गौतम यांनी एकदा गोहत्येचे पाप केले होते. या पापाचे क्षालन करण्यासाठी त्यांनी या जंगलात कठोर तपश्चर्या केली. त्यांच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन भगवान शिव त्यांच्यासमोर प्रकट झाले. ऋषी गौतमांनी आपले पाप कबूल केले आणि स्वतःला शुद्ध करण्याचा मार्ग विचारला. शिवाने त्यांना गंगेत स्नान करण्याचा सल्ला दिला आणि त्यानंतर त्यांना याच ठिकाणी प्रकट होण्याचे आवाहन केले. गौतमांनी नव्याने प्रकट झालेल्या गंगेत स्नान केले आणि ते पापमुक्त झाले.

आणखी एका कथेनुसार, सत्ययुगात दुष्काळ पडला असताना, ऋषी गौतम जंगलातून प्रवास करत असताना या गावाजवळ थांबले होते. गावकऱ्यांनी त्यांना पाणीटंचाईवर उपाय शोधण्याची विनंती केली. आपल्या आध्यात्मिक शक्तीचा वापर करून गौतमांनी गंगेला पाचारण केले आणि त्यांचे दुःख दूर केले. नंतर त्यांनी या ठिकाणी शिवलिंगाची स्थापना केली. एकेकाळी डोंगराच्या शिखरातून सूर्याची किरणे थेट या शिवलिंगावर पडत असत, म्हणून येथील भगवान शिवाला ‘रत्नेश्वर महादेव’ म्हणूनही ओळखले जाते.

लोककथेनुसार, डोन हे नाव ऋषी द्रोणाचार्यांच्या प्राचीन आश्रमावरून पडले आहे, जे येथे राहत असत. हे गाव सोनगडपासून १३ किमी अंतरावर आणि मुख्य महामार्गापासून सुमारे ४ किमी आत आहे, जिथे वनमार्गाने पोहोचता येते. मंदिर गावाच्या एका कोपऱ्यात, एका विस्तीर्ण पठाराच्या खाली वसलेले आहे. मंदिरात पोहोचण्यासाठी अभ्यागतांना सुमारे ८० पायऱ्या उतरावे लागतात. पहिली वास्तू म्हणजे रत्नेश्वर महादेव मंदिराचे भगव्या रंगात रंगवलेले घुमटाकार शिखर. या शिखरावर एक मोठे रंगीत शिवलिंग आहे. जवळच एक उंच चौथरा आहे ज्यावर भगवान गणेशाचे मंदिर आहे. या चौथऱ्यावरून मुख्य मंदिराकडे जाणारे दोन मार्ग आहेत.

मंदिरात पत्र्याचे छप्पर असलेला सभामंडप आणि गर्भगृह आहे. सभामंडपात एक यज्ञकुंड आहे, तसेच लहान चौथऱ्यावर नंदी आणि कासवाच्या मूर्ती आहेत. भगवान शिवाचे एक सुंदर भित्तिचित्र उजव्या भिंतीवर कोरलेले आहे. इतर रंगीत चित्रांमध्ये राम, लक्ष्मण, शबरी आणि हनुमानाची भगवान रामाशी झालेली भेट दर्शविली आहे.

गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या डाव्या बाजूला एका उंच कोनाड्यात हनुमानाची मूर्ती आहे, जी तिच्या कोरीव कामावरून प्राचीन वाटते. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या उजव्या बाजूला लाल पितांबर परिधान केलेली आणि सोन्याचा मुलामा दिलेली गणेशाची मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या मध्यभागी एक शिवलिंग आहे, ज्याच्यावर नाग फणा धरून आहे. या शिवलिंगावर वरून असलेल्या नळीद्वारे अभिषेक केला जातो. शिवलिंगावर एक छत्रीही आहे. शिवलिंगाच्या मागे असलेल्या भिंतीवर माता पार्वतीची मूर्ती आहे.

या मंदिराचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे गर्भगृहाच्या अगदी खाली गंगेचे उगमस्थान आहे. नूतनीकरण किंवा जीर्णोद्धाराच्या प्रयत्नांदरम्यान मूळ रचना जतन करण्यासाठी गावकऱ्यांनी त्यात कोणताही बदल केलेला नाही. महादेव मंदिरापासून काही पायऱ्या उतरून या उगमस्थानापर्यंत पोहोचता येते.

मंदिराच्या खाली एक मोठा पाण्याचा साठा (कुंड) आहे, जो सुरक्षेसाठी लोखंडी ग्रीलने वेढलेला आहे. येथे गंगेची एक लहान संगमरवरी मूर्ती ठेवलेली आहे. गोमुखातून पाणी खालच्या तलावात आणि नंतर खाली असलेल्या दुसऱ्या कुंडात वाहते, ज्यांना स्वतःचे गोमुख आहे. पाणी सतत वाहत असते, परंतु ते शेवटी कुठे जाते हे अज्ञात आहे, कारण ते डोंगरात अदृश्य होते. गोमुखाच्या वर शिवाची एक लहान मूर्ती आहे. हे पाणी पवित्र मानले जाते आणि भाविक ते श्रद्धेने प्राशन करतात.

या मंदिर परिसराव्यतिरिक्त, जवळच एक छोटे हनुमान मंदिर आहे जिथे माकडे आणि लंगूर सामान्यपणे आढळतात. येथून काही अंतरावर एक धबधबा आहे जिथे खाली जाण्यासाठी पायऱ्या आहेत. पावसाळ्यात, भाविक आणि पर्यटक सुमारे १५ फूट उंचीवरून खाली पडणाऱ्या या धबधब्यात अंघोळीचा आनंद घेतात. या धबधब्याच्या जवळच माता अंबा यांना समर्पित आणखी एक मंदिर आहे.

सुरत, बारडोली, नवसारी, नवापूर आणि इतर शहरांतील भाविक दर्शनासाठी आणि सहलीसाठी येथे येतात, विशेषतः शनिवार आणि रविवारी येथे मोठी गर्दी असते.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • सोनगडपासून १४ किमी आणि व्याऱ्यापासून ३४ किमी अंतरावर स्थित

  • सोनगड आणि व्याऱ्यावरून एसटी सेवा उपलब्ध 
  • खाजगी वाहने मंदिर पार्किंगपर्यंत पोहोचू शकतात  
  • परिसरात अल्पोपहार उपलब्ध; राहण्याची सोय नाही
Back To Home