सूर्य मंदिर नवग्रह तीर्थ

कॅट रोड, इंदूर शहर, जिल्हा इंदूर

जगभरातील अनेक संस्कृतींमध्ये सूर्याला देव मानले जाते आणि विविध रूपांत त्याची पूजा केली जाते. सवितृ, विवस्वान आणि पूषन अशा नावांनी ओळखल्या जाणाऱ्या सूर्याची स्तुती मंत्र, विधी आणि प्रार्थनेद्वारे केली जाते. ऋग्वेदातील प्रसिद्ध गायत्री मंत्र सवितृला समर्पित आहे, जे सूर्यदेवच आहेत. प्राचीन काळापासून भारतात सूर्याला समर्पित अनेक मंदिरे बांधली गेली आहेत. त्यापैकी इंदूरमधील सूर्य मंदिर, जे केवळ २० वर्षांपूर्वी बांधले गेले आहे, ते अल्पावधीतच प्रसिद्ध झाले आहे. या मंदिर संकुलात केवळ सूर्यदेवाचीच नव्हे, तर नवग्रहांचीही मंदिरे आहेत. परिसरातील सौर घड्याळ आणि दोन कुंड हे पर्यकांसाठी अतिरिक्त आकर्षण आहेत.

प्राचीन परंपरेनुसार, भारतातील सूर्योपासनेचा प्रसार शाकद्वीपातून (जे सध्याचे इराण मानले जाते) आलेल्या मग ब्राह्मणांनी केला होता. सांब पुराणातील एका कथेनुसार, भगवान श्रीकृष्णाचा ज्येष्ठ पुत्र सांब याने एकदा दुर्वास ऋषींच्या कृश रूपाची थट्टा केली होती, त्यामुळे ऋषींनी त्याला कुष्ठरोगाचा शाप दिला. या शापातून मुक्त होण्यासाठी देवर्षी नारदांनी सांबला सूर्यदेवाची उपासना करण्याचा सल्ला दिला. मात्र, कोणताही स्थानिक ब्राह्मण हा विधी करण्यास तयार नव्हता. म्हणून सांबने शाकद्वीपातून मग ब्राह्मणांना बोलावले. भविष्य पुराणाच्या १४० व्या अध्यायात नमूद आहे की, सांबने सूर्योपासना प्रस्थापित करण्यासाठी शाकद्वीपातून मग ब्राह्मणांची १८ कुळे सांबपुरात आणली होती.

भारतातील सूर्य मंदिराचा सर्वात जुना शिलालेखीय संदर्भ मध्य प्रदेशात आढळतो. ५ व्या शतकातील गुप्त काळातील एका शिलालेखात मंदसौर येथे सूर्य मंदिर बांधल्याचा उल्लेख आहे. तसेच, एका ताम्रपटात ग्वाल्हेरजवळील सागर येथे राज्य करणाऱ्या मिहिरकुल या हूण राजाने सूर्य मंदिर बांधल्याचा उल्लेख आहे. नवव्या शतकातील एक सूर्य मंदिर टिकमगड येथेही अस्तित्वात आहे. पुढे, सूर्योपासक असलेल्या गुर्जर-प्रतिहार राजवटीत या परंपरेला अधिक प्रोत्साहन मिळाले. त्यापैकी प्रसिद्ध राजा भोज हा देवीचा भक्त असूनही ‘मिहिर’ ही उपाधी लावत असे, जे त्याच्या सूर्यभक्तीचे निदर्शक आहे. मध्य प्रदेशातील सूर्योपासनेची ही दीर्घ परंपरा इंदूरमधील सूर्य मंदिराद्वारे आजही जपली जात आहे.

या मंदिराच्या उत्पत्तीची दंतकथा अशी आहे की, हुज्जीदेवी राजदेव नावाच्या महिलेला स्वप्नात एका संताने सांगितले की, हजारो वर्षांपूर्वी इंदूरमधील एका विशिष्ट ठिकाणी एक विशाल तलाव आणि सूर्यदेवाचे भव्य मंदिर होते. संताने सांगितले की, सूर्यदेवालाच हे मंदिर आणि त्याचे दिव्य दरबार पुन्हा बांधावे अशी इच्छा होती. ज्योतिषी डॉ. अरविंद उपाध्याय यांच्याशी सल्लामसलत केल्यानंतर त्यांना समजले की, सूर्याचा दरबार म्हणजे इतर आठ ग्रहांचाही समावेश होय. यानुसार, त्यांचा मुलगा हशमत राय राजदेव याने या ठिकाणी सूर्य मंदिर, नवग्रह मंदिरे आणि सूर्य कुंड बांधले. मंदिराचा पायाभरणी समारंभ रविवार, ७ जुलै २००२ रोजी सकाळी १०:२८ वाजता झाला आणि मूर्ती प्राणप्रतिष्ठा रविवार, २८ नोव्हेंबर २००४ रोजी सकाळी ८:०९ वाजता सुरू झाली.

सुमारे दीड एकर जागेत पसरलेल्या या मंदिर संकुलाला कमळ, शंख, चक्र, स्वस्तिक आणि मासा यांसारख्या शुभ चिन्हांनी सजवलेले भव्य प्रवेशद्वार आहे. प्रवेशद्वाराच्या खांबांवर द्वारपाल कोरलेले आहेत. वरच्या मध्यवर्ती भागात कमळात विराजमान सूर्यदेवाची प्रतिमा आहे, ज्याच्या दोन्ही बाजूंना हत्ती आहेत. प्रवेशद्वाराला कमळाच्या आकाराचे शिखर असलेले कमानी छत आहे. परिसराभोवती सुंदर बागा आहेत आणि मध्यभागी सोनेरी रंगाचे सूर्य मंदिर उठून दिसते. याच्या सात मजली शिखरात सूर्य यंत्र, श्री यंत्र आणि गुरु यंत्र यांसारखी यंत्रे प्रतिष्ठित असल्याचे मानले जाते. मंदिरासमोर एका गोलाकार चौथऱ्यावर १८५१ मधील सौर घड्याळ आहे, जे बागली राजघराण्यातील रिपुदमन सिंह राठोड यांनी भेट दिले होते. या पलीकडे, संगमरवरी चौथऱ्यावर कूर्म (दिव्य कासव) ची मूर्ती आहे.

मंदिराच्या मुख्य हॉलच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपालांच्या भव्य मूर्ती आहेत. छतावर डाव्या बाजूला गरुड स्थापित आहे. प्रशस्त आणि तेजस्वी सभामंडपाच्या मध्यभागी एक मोठे गोलाकार संगमरवरी आवार आहे, ज्यामध्ये सात घोड्यांच्या रथात बसलेल्या सूर्यदेवाची मूर्ती आहे. ओडिशामधील शिल्पकारांनी संगमरवरात कोरलेली ही मूर्ती सुमारे १३ फूट उंच आहे. सात घोडे आठवड्याच्या सात दिवसांचे प्रतीक आहेत, ज्यांना गायत्री, बृहती, उष्णिक, जगती, त्रिष्टुप, अनुष्टुप आणि पंक्ती असे म्हणतात. या दिव्य रथाचा सारथी अरुण आहे, जो शास्त्रानुसार येथे पायांशिवाय दाखवला आहे. मूर्तीमध्ये सूर्यदेव शंख, चक्र आणि गदा धारण केलेले आहेत. रथाच्या दोन्ही बाजूंना हंसांच्या मूर्ती आहेत. या मुख्य मूर्तीसमोर सूर्यदेवाची पितळी मूर्ती आणि त्यांच्या पत्नी उषा व प्रत्युषा यांच्या प्रतिमा आहेत.

सभामंडपाच्या भिंतींवर सूर्यदेवाच्या बारा मासिक रूपांचे चित्रण आहे, जे हिंदू चांद्र महिन्यांचे अधिपती आहेत. ते म्हणजे धाता (चैत्र), अर्यमा (वैशाख), मित्र (ज्येष्ठ), वरुण (आषाढ), इंद्र (श्रावण), विवस्वान (भाद्रपद), पूषा (आश्विन), पर्जन्य (कार्तिक), अंशुमान (मार्गशीर्ष), भग (पौष), त्वष्टा (माघ) आणि विष्णू (फाल्गुन). नरसिंह अवतार, राधा-कृष्ण, राम-लक्ष्मण-सीता आणि लक्ष्मी-नारायण यांच्या मूर्तीही मंडपाला शोभा देतात.

सूर्य मंदिराच्या प्रदक्षिणा मार्गाभोवती नऊ ग्रहांना समर्पित मंदिरे आहेत. ती म्हणजे चंद्र ग्रह शिव मंदिर, शुक्र ग्रह लक्ष्मी मंदिर, मंगळ ग्रह हनुमान मंदिर, राहू ग्रह सरस्वती मंदिर, शनी ग्रह काळभैरव मंदिर, बुध ग्रह कुबेर मंदिर, केतू ग्रह गणेश मंदिर आणि गुरू ग्रह दत्तात्रेय मंदिर. याव्यतिरिक्त, येथे एक बगलामुखी सिद्धपीठ मंदिर देखील आहे. मंदिराच्या अंगणाच्या दुसऱ्या भागात गुरू नानक, बबलाशाह, रविदास, गजानन महाराज, तसेच दादाजी धुनीवाले (मोठे आणि छोटे) यांसारख्या संतांच्या मूर्ती स्थापित आहेत. मागील बाजूस सूर्य कुंड आहे, जे संपूर्ण भारतातील पवित्र जलाशयांमधून आणलेल्या पाण्याने भरलेले आहे.

असे म्हटले जाते की मंदिरात दर्शनासाठी सर्वोत्तम वेळ सकाळी ११ च्या सुमारास असते, जेव्हा सूर्याची किरणे थेट मूर्तीवर पडतात. रविवारी येथे भाविकांची मोठी गर्दी असते. मकर संक्रांतीचा सण या मंदिरात मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो, ज्यामध्ये विधी, भजन आणि कीर्तनांचा समावेश असतो. रुद्राभिषेक, महामृत्युंजय जप, बगलामुखी यज्ञ, ग्रह शांती पूजा आणि सत्यनारायण कथा यांसारख्या इतर पूजा देखील येथे केल्या जातात. येथे दररोज दुपारी ४ ते ५ या वेळेत भागवताचे पठण होते आणि दर रविवारी सामुदायिक भोजनाचे (लंगर) आयोजन केले जाते, जिथे केवळ दहा रुपयांत अन्न दिले जाते.

उपयुक्त माहिती –

  • इंदूर बस स्थानक आणि रेल्वे स्थानकापासून सुमारे १० किमी अंतरावर
  • इंदूरच्या विविध भागांतून सिटी बसेस, रिक्षा आणि टॅक्सी उपलब्ध आहेत
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • आवारात राहण्याची किंवा जेवणाची सोय नाही
  • संपर्क : मीनाक्षी नाबर (मंदिर व्यवस्थापक) – ९६३०७२५६२०, पुजारी – ९८२६२१२०५९
  • मंदिराचे स्थान : https://maps.app.goo.gl/m3rUthcHcpy4zNaa9
Back To Home