ഗുരു ദത്ത് മന്ദിർ

കൃഷ്ണപുര, ഇൻഡോർ നഗരം, ഇൻഡോർ ജില്ല

ഇൻഡോർ നഗരം നിലവിൽ വരുന്നതിന് വളരെക്കാലം മുമ്പ് തന്നെ, കൃഷ്ണപുര ഛത്രികൾക്ക് സമീപം ദത്താത്രേയ ഭഗവാന് സമർപ്പിക്കപ്പെട്ട ഒരു പുണ്യസ്ഥലം ഉണ്ടായിരുന്നു, അതാണ് ഇന്ന് ഗുരു ദത്ത് മന്ദിർ എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. ഈ പുണ്യസ്ഥലത്തിന് കുറഞ്ഞത് ഏഴ് മുതൽ എട്ട് നൂറ്റാണ്ടുകളെങ്കിലും പഴക്കമുണ്ടെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു, അതേസമയം നിലവിലെ ക്ഷേത്രഘടനയ്ക്ക് ഏകദേശം 125 വർഷത്തെ പഴക്കമുണ്ട്. ആദിശങ്കരാചാര്യർ, ഛത്രപതി ശിവാജി മഹാരാജ്, ഗുരു നാനാക്ക് തുടങ്ങിയ മഹത്തായ ആത്മീയ വ്യക്തിത്വങ്ങളുമായി ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ചരിത്രം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഹോൾകർ രാജകുടുംബത്തെപ്പോലെ, ദത്താത്രേയന്റെ എണ്ണമറ്റ ഭക്തരും ഈ ക്ഷേത്രത്തെ വണങ്ങുന്നു. അഹല്യാബായി ഹോൾകർ സ്ഥാപിച്ച ഛത്രേശ്വർ മഹാദേവന്റെ പ്രതിഷ്ഠയും ഇതേ ക്ഷേത്ര സമുച്ചയത്തിനുള്ളിലുണ്ട്.

പുരാതന കാലം മുതൽക്കേ, ഇന്ത്യയിൽ ദത്താത്രേയ ഭഗവാന്റെ ആരാധന വ്യാപകമാണ്. പുരാണങ്ങളും പിൽക്കാലത്തെ അഞ്ച് ഉപനിഷത്തുകളും ദത്താത്രേയനെ സാമൂഹിക ക്രമത്തിന്റെ സംരക്ഷകനായും, ഗുരു തത്വത്തിന്റെ മൂർത്തീഭാവമായും, യോഗയുടെ മഹാഗുരുവായും വർണ്ണിക്കുന്നു. ദത്താത്രേയ ആരാധന മതങ്ങൾക്കും വിഭാഗങ്ങൾക്കും അതീതമാണ്, കാരണം നിരവധി മുസ്ലീം ഭക്തരും അദ്ദേഹത്തെ വണങ്ങുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജനനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കഥകൾ പുരാണങ്ങളിലും പിൽക്കാല ഉപനിഷത്തുകളിലും വിവരിക്കുന്നുണ്ട്. നാരദൻ അനസൂയയുടെ പാതിവ്രത്യത്തെ പ്രകീർത്തിച്ചതും, അത് ബ്രഹ്മാവ്, വിഷ്ണു, ശിവൻ എന്നിവരുടെ പത്നിമാരിൽ അസൂയ ജനിപ്പിച്ചതുമാണ് ഏറ്റവും പ്രചാരത്തിലുള്ള കഥ. അവളുടെ സദ്ഗുണങ്ങളെ പരീക്ഷിക്കാൻ, ഭർത്താവായ അത്രി മഹർഷി സ്ഥലത്തില്ലാത്തപ്പോൾ അവർ തങ്ങളുടെ ഭർത്താക്കന്മാരെ വേഷപ്രച്ഛന്നരായി അനസൂയയുടെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് അതിഥികളായി അയച്ചു. അവരെ ഭക്തിപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ചപ്പോൾ, വസ്ത്രം ധരിക്കാതെ ഭക്ഷണം വിളമ്പണമെന്ന നിബന്ധനയോടെ അവർ ഭക്ഷണം ആവശ്യപ്പെട്ടു. അനസൂയ തന്റെ ഭർത്താവിനെ സ്മരിക്കുകയും അതിഥികളുടെ മേൽ തീർത്ഥജലം തളിക്കുകയും ചെയ്തു, അവർ തൽക്ഷണം ശിശുക്കളായി മാറി. തങ്ങളുടെ ഭർത്താക്കന്മാരെ ശിശുരൂപത്തിൽ കണ്ട ദേവിമാർ അസ്വസ്ഥരാവുകയും അനസൂയയോട് മാപ്പിരക്കുകയും ചെയ്തു. അനുകമ്പയോടെ, അവൾ അവർക്ക് പഴയ രൂപം തിരികെ നൽകി. അവളുടെ പരിശുദ്ധിയിൽ സംപ്രീതരായ ദേവന്മാർ അവളുടെ ഗർഭപാത്രത്തിൽ നിന്ന് ജനിക്കാമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്തു. അങ്ങനെ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ തേജസ്സിൽ നിന്ന് ചന്ദ്രനും, വിഷ്ണുവിൽ നിന്ന് ദത്താത്രേയനും, ശിവനിൽ നിന്ന് ദുർവാസസ്സും ജനിച്ചു. ബ്രഹ്മപുരാണത്തിലും ദത്താത്രേയനെ വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരമായി പരാമർശിക്കുന്നുണ്ട്. കൗതുകകരമെന്നു പറയട്ടെ, മഹാഭാരതത്തിലും കവി മാഘന്റെ ‘ശിശുപാലവധം’ എന്ന മഹാകാവ്യത്തിലും അദ്ദേഹത്തെ അത്രിയുടെ പുത്രൻ എന്നല്ല, മറിച്ച് ‘അത്രി വംശത്തിൽ ജനിച്ചവൻ’ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. മതപണ്ഡിതന്മാരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ, ക്രിസ്തുവർഷം 1200 വരെ ദത്താത്രേയനെ ഏകമുഖമുള്ള ദേവനായാണ് ചിത്രീകരിച്ചിരുന്നത്, എന്നാൽ അതിനുശേഷം അദ്ദേഹത്തെ ത്രിമുഖ രൂപത്തിൽ ചിത്രീകരിച്ചു തുടങ്ങി. ഈ ഗുരു ദത്ത് മന്ദിറിലെ വിഗ്രഹം ത്രിമുഖ രൂപത്തിലുള്ളതാണ്, ഇത് ഈ ക്ഷേത്രം 1200-ന് ശേഷമുള്ള കാലഘട്ടത്തിലേതാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഇൻഡോർ പണ്ട് ഒരു ചെറിയ ഗ്രാമം മാത്രമായിരുന്നുവെന്ന് ചരിത്രരേഖകൾ പറയുന്നു. ‘ഇൻഡോർ ഗസറ്റിയർ’ പ്രകാരം 1661-ൽ ‘ഇന്ദ്രപുർ’ എന്ന പേരിലാണ് ഇതിനെ ആദ്യമായി പരാമർശിക്കുന്നത്. എന്നിരുന്നാലും, 12-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ജൈന വിഗ്രഹത്തിന്റെ മകുടം, ഹനുമാൻ വിഗ്രഹം, ഒരു വാതിൽപടി തുടങ്ങിയ പുരാവസ്തു അവശിഷ്ടങ്ങൾ ആ കാലഘട്ടത്തിൽ ഇവിടെ ജനവാസം ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതിനുശേഷം വന്ന നൂറ്റാണ്ടിൽ ഈ ദത്താത്രേയ ക്ഷേത്രം നിലവിൽ വന്നിട്ടുണ്ടാകാമെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് നിരവധി ഐതിഹ്യങ്ങളുണ്ട്. ആദിശങ്കരാചാര്യർ തന്നെ ഇവിടെ സന്ദർശിക്കുകയും ദത്താത്രേയ ദർശനം നടത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ടെന്ന് ഒരു പാരമ്പര്യം പറയുന്നു. 1517-ൽ തന്റെ രണ്ടാമത്തെ ആത്മീയ യാത്രയ്ക്കിടെ ഗുരു നാനാക്ക് ഇൻഡോറിൽ മൂന്ന് മാസം താമസിച്ചിരുന്നുവെന്നും, ഇന്ന് ഇംലി സാഹിബ് ഗുരുദ്വാര സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന സ്ഥലത്തായിരുന്നു അദ്ദേഹം താമസിച്ചിരുന്നതെന്നും പറയപ്പെടുന്നു. തന്റെ താമസക്കാലത്ത്, അദ്ദേഹം ദിവസവും കാൻ നദിയുടെ സംഗമസ്ഥാനത്ത് കുളിക്കുകയും ഈ ദത്ത് മന്ദിറിലെ ഋഷിമാരുമായി സംഭാഷണം നടത്തുകയും ചെയ്തിരുന്നു.

മറ്റൊരു ഐതിഹ്യം ഈ ക്ഷേത്രത്തെ ഛത്രപതി ശിവാജി മഹാരാജുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. 1666 മെയ് മാസത്തിൽ ആഗ്രയിൽ ഔറംഗസീബിനാൽ തടവിലാക്കപ്പെട്ട ശിവാജി മഹാരാജ് ഓഗസ്റ്റ് 17-ന് രക്ഷപ്പെട്ടു. രാജ്ഗഡിലേക്കുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൃത്യമായ മടക്കയാത്രയെക്കുറിച്ച് വ്യക്തതയില്ലെങ്കിലും, ചില ചരിത്രകാരന്മാർ അദ്ദേഹം മാൾവ, ഖാണ്ഡേഷ് വഴിയല്ല, മറിച്ച് മഥുര, അലഹബാദ്, ബനാറസ്, പുരി, ഗോണ്ട്വാന, ഗോൽക്കൊണ്ട എന്നിവ വഴിയാണ് യാത്ര ചെയ്തതെന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നു. പാരമ്പര്യമനുസരിച്ച്, ആ യാത്രയ്ക്കിടെ അദ്ദേഹം ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ താമസിച്ചിരുന്നു. അതുപോലെ, സമർത്ഥ രാമദാസ് സ്വാമിയും കുറച്ചുദിവസം ഇവിടെ താമസിച്ചിരുന്നുവെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. അഹല്യാബായി ഹോൾകർ തന്നെ ദർശനത്തിനായി ഇവിടെ വരാറുണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് ക്ഷേത്രത്തിലെ പൂജാരിമാർ അവകാശപ്പെടുന്നു.

കൃഷ്ണപുര ഛത്രികൾക്ക് സമീപം കാൻ നദിയുടെ തീരത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഈ ക്ഷേത്രം യഥാർത്ഥത്തിൽ മരം കൊണ്ടാണ് നിർമ്മിച്ചിരുന്നത്. 1896-ൽ ശിവാജിറാവു ഹോൾകറുടെ ഭരണകാലത്ത് ഇത് പുതുക്കിപ്പണിതു. അതിനുശേഷം, ക്ഷേത്രത്തിൽ അഞ്ചോ ആറോ തവണ കൂടി നവീകരണങ്ങൾ നടന്നിട്ടുണ്ട്. ഇന്ന്, ലളിതവും ആധുനികവുമായ ശൈലിയിൽ നിർമ്മിച്ച ഈ ക്ഷേത്രം ഉയർന്ന തറയിലാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ഒരു സഭാമണ്ഡപം, അന്തരാളം, ഗർഭഗൃഹം, അതിനു മുകളിൽ ഏകദേശം 27 അടി ഉയരമുള്ള ശിഖരം എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നതാണ് ഇതിന്റെ ഘടന.

സഭാമണ്ഡപത്തിന് കോൺക്രീറ്റ് സീലിംഗോട് കൂടിയ ഷീറ്റ് മേൽക്കൂരയാണുള്ളത്. കുറച്ച് പടികൾ കയറി അകത്തേക്ക് കടക്കുമ്പോൾ മധ്യഭാഗത്തായി ഗർഭഗൃഹം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു, ഇതിനു ചുറ്റും പ്രദക്ഷിണ വഴിയുണ്ട്. ഗർഭഗൃഹത്തിനുള്ളിൽ, ഉയർന്ന മാർബിൾ പീഠത്തിൽ, കറുത്ത കല്ലിൽ കൊത്തിയെടുത്ത ദത്താത്രേയ ഭഗവാന്റെ ത്രിമുഖ വിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ പീഠത്തിന്റെ പടികളിൽ ഗണപതി ഭഗവാന്റെ വിഗ്രഹവുമുണ്ട്. ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ സന്ത് ജ്ഞാനേശ്വർ മഹാരാജിന്റെയും ദത്താത്രേയ പാരമ്പര്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മറ്റ് ദിവ്യ വ്യക്തിത്വങ്ങളുടെയും വിഗ്രഹങ്ങളുണ്ട്. ദത്താത്രേയനെക്കുറിച്ച് സംസ്കൃതത്തിലും മറാഠിയിലും വിപുലമായി രചനകൾ നടത്തിയ വാസുദേവാനന്ദ സരസ്വതി (തെംബെ സ്വാമി) എന്ന സന്യാസിയുടെ പാദുകങ്ങളും ഇവിടെ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. 1923-ൽ തെംബെ സ്വാമിയാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ശിഖര പ്രതിഷ്ഠ നിർവഹിച്ചതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. അദ്ദേഹം ഇവിടെ വെച്ച് അഞ്ച് ശിഷ്യന്മാർക്ക് ദീക്ഷ നൽകിയതായും വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.

ക്ഷേത്ര സമുച്ചയത്തിനുള്ളിൽ ഒരു വലിയ ഔദുംബര വൃക്ഷമുണ്ട്, അതിനു താഴെ സിന്ദൂരമണിഞ്ഞ ചില കല്ലുകൾ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ഗുരു ദത്ത് മന്ദിറിനോട് ചേർന്ന് ഛത്രേശ്വർ മഹാദേവ മന്ദിരം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ഈ ക്ഷേത്രവും ആധുനിക നിർമ്മിതിയാണ്. ഇതിന്റെ സഭാ മണ്ഡപത്തിൽ, ഇടതുവശത്തുള്ള ഉയർന്ന പീഠത്തിൽ രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സീത, ഹനുമാൻ എന്നിവരുടെ മാർബിൾ വിഗ്രഹങ്ങളും, ഒപ്പം സരസ്വതിയുടെയും രാധാകൃഷ്ണന്റെയും വിഗ്രഹങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും അണിയിച്ച് പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ഗർഭഗൃഹത്തിൽ അഹല്യാബായി ഹോൾകർ നേരിട്ട് പ്രതിഷ്ഠിച്ച മൂന്ന് ശിവലിംഗങ്ങളുണ്ട്. സമീപത്തായി കാളീമാതാവിന്റെയും ദുർഗ്ഗാമാതാവിന്റെയും വിഗ്രഹങ്ങളുമുണ്ട്.

ഗുരു ദത്ത് മന്ദിറിൽ നിത്യവും പൂജകൾ നടക്കാറുണ്ടെങ്കിലും, മാർഗ്ഗശീർഷ മാസത്തിലെ പൗർണ്ണമി നാളിൽ വർഷം തോറും ആഘോഷിക്കുന്ന ദത്ത ജയന്തിയാണ് ഇവിടുത്തെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഉത്സവം. ഈ ദിവസം, ആയിരക്കണക്കിന് ഭക്തർ സജീവവും ഭക്തിനിർഭരവുമായ ആഘോഷങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കാൻ ഇവിടെ ഒത്തുചേരുന്നു.

ഉപയോഗപ്രദമായ വിവരങ്ങൾ

• ഇൻഡോർ ബസ് സ്റ്റാൻഡിൽ നിന്നും റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനിൽ നിന്നും ഏകദേശം 1.5 കി.മീ അകലെ
• വിമാനത്താവളത്തിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 6.5 കി.മീ അകലെ
• സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങൾക്ക് ക്ഷേത്ര പാർക്കിംഗ് ഏരിയ വരെ എത്തിച്ചേരാം
• സമീപത്ത് താമസ സൗകര്യങ്ങളും ഭക്ഷണ സൗകര്യങ്ങളും ലഭ്യമാണ്