गुटकेश्वर महादेव

नेमावर रोड, देवगुराडिया, इंदूर, जिल्हा इंदूर

इंदूरच्या आसपासच्या प्राचीन शिव मंदिरांपैकी एक असलेले गुटकेश्वर महादेव मंदिर देवगुराडिया गावात स्थित आहे. प्राचीन काळी देवगुराडिया हे ‘गरुड तीर्थ’ म्हणून ओळखले जात असे. जुन्या आख्यायिकेनुसार, भगवान विष्णूंचे वाहन गरुड यांनी याच ठिकाणी कठोर तपश्चर्या केली होती. त्यांच्या तपस्येवर प्रसन्न होऊन भगवान शंकर येथे शिवलिंगाच्या रूपात प्रकट झाले. हे लिंग आकाराने लहान असल्याने ते ‘गुटकेश्वर’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की, गुटकेश्वर महादेवांची मनोभावे पूजा केल्यास सर्व इच्छा पूर्ण होतात, त्यामुळे या मंदिरात भाविकांची नेहमीच वर्दळ असते.

असे म्हटले जाते की, ‘देवगुराडिया’ हे नाव ‘देव’ आणि ‘गरुड’ या दोन शब्दांपासून बनले आहे. येथील टेकडीवर गरुडाने महादेवांचे ध्यान केले होते, म्हणून या ठिकाणाला हे नाव पडले. स्थानिक लोककथेनुसार, या ठिकाणी शिवाचे अस्तित्व सातव्या शतकापासून आहे. ऐतिहासिक आणि पुरातत्व संशोधनानुसार, या प्रदेशाचा किमान पाच शतकांचा लिखित इतिहास उपलब्ध आहे. इंदूरमध्ये तेराव्या शतकातील सूर्याची एक विशाल पण अपूर्ण मूर्ती सापडली आहे. इंदूरजवळील डाकाचा गावात सापडलेल्या एका स्तंभावरील शिलालेखावरून मुस्लिम आक्रमणांचे पुरावे मिळतात. यावरून असे दिसते की, तेरावे आणि चौदावे शतक या काळात हा परिसर ओसाड होता. १४०१ ईसवी मध्ये मांडू येथे स्वतंत्र माळवा सल्तनतची स्थापना झाल्यानंतर इंदूर (सध्याचे इंदूर) पुन्हा वसण्यास सुरुवात झाली. विद्वानांच्या मते, देवगुराडिया येथील गुटकेश्वर महादेव मंदिराची स्थापना अकराव्या ते पंधराव्या शतकाच्या दरम्यान झाली असावी.

होळकर राज्याचे संस्थापक मल्हारराव होळकर यांच्या काळापर्यंत, म्हणजेच १७६६ पर्यंत, इंदूर हे प्रामुख्याने एक लष्करी छावणी होते. होळकरांची छावणी देवगुराडिया क्षेत्रापर्यंत पसरलेली होती. असे म्हटले जाते की, युद्धावर किंवा लष्करी सरावासाठी जाण्यापूर्वी होळकर सैनिक गुटकेश्वर महादेवांना सलामी देत असत. यावरून हे स्पष्ट होते की, अठराव्या शतकात या मंदिराची मोठी ख्याती होती. मल्हारराव होळकर यांच्या निधनानंतर, १७६७ मध्ये पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी महेश्वरला आपली राजधानी बनवले. २६ मे १७८४ रोजी त्या इंदूरला परतल्या आणि त्यांनी छत्री बाग येथे मुक्काम केला. ‘अहिल्या स्मारिका’ (१९७०) मधील एका लेखानुसार, त्यानंतर त्यांनी गुटकेश्वर महादेवांच्या दर्शनासाठी गरुड तीर्थाला भेट दिली होती. असे म्हटले जाते की, हे मंदिर मूळतः पूर्वेकडे तोंड करून होते. मात्र, जेव्हा किल्ल्याच्या परिसरात लष्करी छावणी उभारली गेली, तेव्हा यशवंतराव होळकर (प्रथम) यांनी मंदिराचे प्रवेशद्वार लष्करी छावणीच्या दिशेने वळवले, जेणेकरून मंदिराचा दर्शनी भाग सर्वात आधी दिसेल. यशवंतरावांचे शासन १७९९ ते १८११ पर्यंत होते आणि हा बदल याच काळात झाला असे मानले जाते. त्यानंतर १८५१ मध्ये मंदिराचा जीर्णोद्धार झाला.

हे मंदिर एका लहान टेकडीवर वसलेले आहे. पायऱ्या चढून गेल्यावर मंदिराच्या परिसरात प्रवेश करता येतो. अंगणाच्या मध्यभागी एक मोठा पायऱ्यांचा कुंड आहे आणि या कुंडाच्या मध्यभागी शंकराचे मंदिर आहे. या प्राचीन वास्तूला चारही बाजूंनी प्रवेशद्वारे आहेत आणि त्यावर ‘उरुशृंग’ शैलीतील शिखर आहे. प्रत्येक दिशेने मंदिराकडे जाण्यासाठी मार्ग आहेत. कुंडाच्या काठावर विष्णू, अंबा माता, गरुड आणि सूर्य नारायण यांच्या मूर्ती असलेली छोटी मंदिरे आहेत.

कुंडाच्या समोर तटबंदीसारखी एक मोठी भिंत आहे, ज्याला एक भव्य मुख्य दरवाजा आहे. या दरवाजावर गणपती, हनुमान, शंकराचे लिंग आणि द्वारपालांची मोठी चित्रे काढलेली आहेत. दरवाजाच्या खांबांच्या पायथ्याशी दगडी मूर्ती आहेत – डावीकडे हनुमान आणि उजवीकडे गणेश. आत प्रवेश केल्यावर एका चौथऱ्यावर पांढऱ्या संगमरवरी नंदीची मोठी मूर्ती दिसते. नंदीच्या समोर एक छोटा कुंड आहे. बाजूच्या कॉरिडॉरमधून गुटकेश्वर महादेव मंदिरात जाता येते. ही वास्तू पाच मजली इमारतीइतकी उंच आहे. बाहेरील भिंतींवर रंगीबेरंगी संगमरवरी फरशांची नक्षीकाम केलेले आहे. मंदिराच्या वरच्या मजल्यावर बाजूच्या मार्गाने प्रवेश करता येतो; त्या वरच्या भागात एक ‘राम झरोका’ आहे, ज्यावर पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांचे चित्र आणि बाजूला ऋषीमुनींच्या मूर्ती आहेत. मंदिरावर दोन छोटे कळस आणि एक उंच शिखर आहे. मंदिराच्या दगडी दरवाजाला तीन शाखा आहेत आणि वरच्या ललाटबिंबावर गणेशाची मूर्ती कोरलेली आहे. आत एका बाजूला महादेवांचे पवित्र शिवलिंग आहे. शाळुंका पितळी आवरणाने मढवलेली असून त्याच्या मध्यभागी लहान शिवलिंग आहे. भिंतीवर उंचावर असलेल्या गोमुखातून शिवलिंगावर जलाभिषेकासाठी पाण्याचा अखंड प्रवाह पडतो. मागील भिंतीच्या कोनाड्यात पार्वतीची मूर्ती आहे. असे म्हटले जाते की, येथील मूळ शिवलिंग बारा फूट उंच होते आणि ते आता पाण्याखाली आहे; सध्याचे मंदिर त्यावरच बांधले गेले आहे.

येथील पुजारी सांगतात की, कुंडाच्या आत किंवा मंदिरात कधीकधी सापांची एक जोडी (नर आणि मादी) फिरताना दिसते. ज्या भाविकांना त्यांचे दर्शन घडते, त्यांच्या इच्छा पूर्ण होतात अशी श्रद्धा आहे. हे मंदिर दर्शनासाठी रविवार ते शुक्रवार सकाळी ६ ते रात्री ९ आणि शनिवारी सकाळी ६ ते रात्री १० वाजेपर्यंत खुले असते. दर सोमवारी आणि शिव प्रदोष व्रताच्या दिवशी येथे मोठी गर्दी असते. श्रावणातील सोमवारी शिवलिंगावर रुद्राभिषेक केला जातो आणि देवाला सुंदर अलंकार घातले जातात; जलाभिषेकासाठी लांबच लांब रांगा लागतात. महाशिवरात्रीला येथे मोठी जत्रा भरते. फाल्गुन कृष्ण चतुर्दशीपासून सुरू होणारे हे उत्सव तीन दिवस चालतात आणि या काळात किमान दोन लाख भाविक दर्शनासाठी येतात असे म्हटले जाते. परिसरात राम दरबार आणि शनीचे मंदिरही आहे.

उपयुक्त माहिती

  • इंदूर बस स्थानक आणि रेल्वे स्थानकापासून सुमारे १० किमी अंतरावर
  • इंदूर विमानतळापासून सुमारे १८ किमी अंतरावर
  • इंदूरवरून सिटी बस, रिक्षा आणि टॅक्सीद्वारे मंदिरापर्यंत पोहोचता येते
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत जाऊ शकतात
  • परिसरात राहण्याची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध आहे
Back To Home