शनि नवग्रह मंदिर

बाई ग्राम, तहसील इंदूर, जिल्हा इंदूर

शनि हा तो एकमेव देव आहे ज्याची लोक उपासना करतात जेणेकरून त्याने त्यांच्या राशीवर संकट आणू नये, कारण शनि हा एक तीव्र आणि प्रबळ देव मानला जातो. भक्तांची अशी श्रद्धा आहे की, त्यांच्याकडे दुर्लक्ष केल्यास संकटांना आमंत्रण मिळते. मध्य प्रदेशात आणि संपूर्ण भारतात, गावागावांत शनिची मंदिरे विखुरलेली आहेत. त्यापैकी विंध्याचल पर्वतरांगांमधील बाई ग्राम येथे एक भव्य मंदिर उभे आहे, ज्याला जगातील सर्वात मोठे शनि मंदिर असल्याचा दावा केला जातो. येथे शनिदेवांसोबतच सर्व नऊ ग्रहांच्या (नवग्रह) मूर्तींची स्थापना करण्यात आली आहे.

स्कंद पुराणानुसार शनि हा सूर्याचा पुत्र आहे. दक्ष कन्या संज्ञा ही सूर्याची पत्नी होती, परंतु त्याच्या प्रखर तेजाला सहन करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे ती त्याला सोडून निघून गेली. निघण्यापूर्वी, तिने आपल्या तपश्चर्येच्या बळावर स्वतःच्या सावलीला मानवी रूप दिले, तिचे नाव ‘छाया’ ठेवले आणि आपली मुले – वैवस्वत मनु, यम आणि यमुना – यांना छायाच्या स्वाधीन केले. कालांतराने, छायाने सूर्यापासून मनु, शनि आणि भद्रा (जिला तापी किंवा ताप्ती असेही म्हणतात) अशा दोन पुत्रांना आणि एका कन्येला जन्म दिला. एका अन्य कथेनुसार, छाया ही शिवाची भक्त होती. शनि तिच्या गर्भात असताना तिने इतकी कठोर तपश्चर्या केली की तिने अन्नाकडेही लक्ष दिले नाही. तिच्या प्रार्थनेच्या तीव्रतेचा बालकावर परिणाम झाला आणि त्याचा वर्ण काळा झाला. आपल्या पुत्राला इतके काळे पाहून सूर्याला छायाच्या चारित्र्यावर संशय आला आणि त्याने तिचा अपमान केला. आपल्या मातेचा हा अपमान शनि सहन करू शकला नाही. त्याने आपल्या पित्याकडे इतक्या तीव्र नजरेने पाहिले की सूर्याचे शरीर जळून काळे पडले आणि त्याच्या रथाचे घोडे थांबले. सृष्टीचा क्रम विस्कळीत होऊ लागल्याने देवांनी शंकराकडे धाव घेतली. शिवाने सूर्याला शनिची क्षमा मागण्याचा सल्ला दिला आणि जेव्हा सूर्याला पश्चात्ताप झाला, तेव्हा शनिने त्याचे पूर्वीचे तेज आणि त्याच्या घोड्यांची शक्ती परत मिळवून दिली. ‘शनि’ या शब्दाचा अर्थच ‘हळू चालणारा’ असा होतो. सूर्याभोवती प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यासाठी त्याला सुमारे ३० वर्षे लागतात आणि त्याला ‘मंद’ असेही म्हणतात. कवी दशरथ रचित ‘शनैश्चर स्तोत्रा’मध्ये त्याला कोनांतक, रौद्र, प्रभू, कृष्ण, पिंगल आणि सौरी अशा अनेक नावांनी संबोधले जाते. त्याचे वाहन प्रामुख्याने घोडा आहे, जरी काही ठिकाणी गिधाड किंवा कबुतराचाही उल्लेख आढळतो.

लोक शनिच्या ‘साडेसाती’ला घाबरतात, जी भविष्यसूचक ज्योतिषशास्त्रातील एक संकल्पना आहे. शनि प्रत्येक राशीत साधारणपणे अडीच वर्षे राहतो. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीवर साडेसाती येते, तेव्हा शनि त्या व्यक्तीच्या राशीच्या आधीच्या राशीत अडीच वर्षे, त्या व्यक्तीच्या स्वतःच्या राशीत अडीच वर्षे आणि पुढच्या राशीत अडीच वर्षे, अशा प्रकारे एकूण साडेसात वर्षे प्रभाव टाकतो. परंपरेनुसार असेही सांगितले जाते की, महापराक्रमी राक्षसराज रावणाचा अंतही साडेसातीच्या प्रभावाखालीच झाला होता.

या मंदिराच्या उत्पत्तीची कथा अशी आहे – जयपूर येथील मधुबाला सुरेंद्रसिंग मीना नावाच्या एका श्रीमंत महिलेचे सासर बाई ग्राम येथे होते. भाविकांच्या सोयीसाठी तिने येथे एक मोठी धर्मशाळा बांधण्याचा संकल्प केला. त्या वसतिगृहासाठी खोदकाम करत असताना, अचानक शनिची एक दगडी मूर्ती सापडली. मधुबाला यांनी अनेक विद्वान आणि धार्मिक अधिकार्यांचा सल्ला घेतला आणि शेवटी असा निर्णय झाला की, त्या जागेवर वसतिगृह न बांधता शनिदेवाचे एक भव्य मंदिर उभारावे. हे मंदिर उभारण्यासाठी सुमारे २ कोटी रुपये खर्च झाले आणि २७ एप्रिल २००२ रोजी शनिदेवाच्या भव्य मूर्तीची विधीवत प्राणप्रतिष्ठा करण्यात आली.


हे मंदिर इंदूर ते ओंकारेश्वर महामार्गावर स्थित आहे. रस्त्यावरून आठ पायऱ्या उतरून अंगणात प्रवेश करता येतो. काही अंतरावर, एका उंच चौथऱ्यावर काळ्या संगमरवरात बांधलेले आधुनिक मंदिर उभे आहे. प्रवेशद्वाराच्या वर, छतावर एक मोठा चौकोनी घुमट आहे, ज्यावर छोटी शिखरे आहेत. मंदिरात एक प्रशस्त सभामंडप आहे आणि मागील बाजूस छतावर सुवर्णरंगी शिखर आहे. हॉलच्या मध्यभागी, एका उंच व्यासपीठावर शनिदेवांची भव्य मूर्ती विराजमान आहे – चतुर्भुज, म्हशीवर स्वार, मौल्यवान वस्त्रे आणि दागिन्यांनी सजलेली आणि डोक्यावर मोठा चांदीचा मुकुट असलेली. त्याच्या अगदी समोर खोदकामात सापडलेली शनिची लहान मूर्ती आहे. मुख्य मूर्तीच्या भोवती, उंच चौथऱ्यावर इतर ग्रहांच्या मूर्ती आहेत. ते म्हणजे सूर्य, राहू, केतू, मंगळ, बुध, गुरू, शुक्र आणि चंद्र. हॉलमध्ये उत्तरमुखी गणेश आणि दक्षिणमुखी हनुमानाचीही स्थापना केली आहे. या सर्व मूर्ती काळ्या पाषाणात कोरलेल्या असून त्या काळ्या संगमरवरी तळावर आणि पाठीमागील शिलांवर स्थित आहेत.

भाविकांसाठी दर्शन शनिवारी आणि रविवारी सकाळी ७ ते रात्री ९ आणि इतर दिवशी सकाळी ८ ते रात्री ९ या वेळेत खुले असते. प्रत्येक शनिवार आणि रविवारी आणि विशेषतः शनि अमावस्येला मोठी गर्दी होते. दरवर्षी शनि जयंतीला पाच दिवसांची मोठी यात्रा भरते, ज्यामध्ये लाखो भाविक सहभागी होतात. इंदूर ते ओंकारेश्वर प्रवासाला जाणारे भाविक दर्शनासाठी येथे नक्कीच थांबतात.

उपयुक्त माहिती

  • इंदूरपासून सुमारे ३१ किमी आणि खांडवापासून सुमारे १०० किमी अंतरावर
  • खांडवा आणि इंदूर दोन्ही ठिकाणांहून बस सेवा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • जवळच राहण्याची आणि भोजनाची सोय उपलब्ध आहे
  • संपर्क : मंदिर कार्यालय, मो. ९०३९३३९३६२
Back To Home