स्तनेश्वर महादेव मंदिर

तेनागम, तालुका ओलपाड, जिल्हा सुरत

सुरतच्या तेनागम येथील स्तनेश्वर महादेव मंदिर हे हिंदू पौराणिक कथांमधील समुद्रमंथनाशी संबंधित एक प्राचीन आणि महत्त्वपूर्ण मंदिर आहे. अशी श्रद्धा आहे की, याच ठिकाणी राक्षसांनी अमृताचा कलश चोरला होता आणि नंतर देवांनी त्याचे प्राशन केले होते. मंदिराचे नाव ‘स्तेन’ या संस्कृत शब्दावरून पडले आहे, ज्याचा अर्थ ‘चोर’ असा होतो. यजुर्वेदाच्या १६ व्या अध्यायात “स्तेनानां पतये नमो नमो” असा उल्लेख आढळतो, ज्याचा अर्थ “चोरांच्या अधिपतीला नमस्कार असो” असा होतो. स्तनेश्वर महादेव मंदिरात, हा संदर्भ थेट अमृत कलशाच्या चोरीच्या पौराणिक कथेला जोडला जातो, ज्यामुळे मंदिराचे आध्यात्मिक महत्त्व अधिकच अधोरेखित होते. या मंदिरात ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांचे प्रतिनिधित्व करणारे एक अद्वितीय त्रिलिंग शिवलिंग आहे आणि हे मंदिर भगवान दत्तात्रेयांचे स्वरूप मानले जाते.

स्कंद पुराण आणि तापी महात्म्यामध्ये या ठिकाणच्या कथांचे वर्णन केले आहे. एका कथेनुसार, जेव्हा देव आणि दानवांनी अमृतासाठी समुद्रमंथन केले, तेव्हा धन्वंतरी, जे देवांचे वैद्य आहेत, ते अमृताचा कलश घेऊन प्रकट झाले. धन्वंतरींनी सुचवले की अमृताचे प्राशन एखाद्या पवित्र ठिकाणी करावे. देवांनी ब्रह्माजींकडे धाव घेतली, ज्यांनी तापी नदी आणि समुद्र यांच्या संगमावरील या ठिकाणाची शिफारस केली. देव स्नान करण्याची तयारी करत असताना, ऋषींचे रूप घेतलेल्या राक्षसांनी तो कलश चोरला. घाबरलेल्या देवांनी भगवान शिवाकडे मदत मागितली. विष्णूंनी राक्षसांचे लक्ष विचलित करण्यासाठी मोहिनीचे रूप धारण केले. संधी साधून देवांनी अमृताचे प्राशन केले आणि त्यानंतर येथे शिवलिंगाची स्थापना करण्यात आली.

तापी महात्म्यामध्ये स्तनेश्वर महादेव मंदिराची आणखी एक कथा सांगितली आहे. तापी नदीच्या काठी राहणाऱ्या लोमेश ऋषींना एकदा संगीत ऐकण्याची इच्छा झाली. त्यांनी विश्ववसू या गंधर्वाला (दिव्य संगीतकार) त्यांच्यासाठी गाण्याची विनंती केली. मात्र, विश्ववसूने मुद्दाम बेसुरात गायन केले, ज्यामुळे ऋषींना राग आला. रागाच्या भरात लोमेश ऋषींनी विश्ववसूला शाप दिला, “तू मांसाचा गोळा होशील आणि जमिनीवर पडशील.” शापामुळे घाबरलेल्या विश्ववसूने क्षमा मागितली. त्याच्या पश्चात्तापाने द्रवून लोमेश ऋषींनी शाप सौम्य केला आणि म्हटले, “जेव्हा तू स्तनेश्वर तीर्थाला भेट देशील आणि देवाचे दर्शन घेशील, तेव्हा तुझी मुक्तता होईल.”

त्यानंतर, शापित अवस्थेत मांसाचा गोळा बनलेला विश्ववसू स्तनेश्वर तीर्थावर पोहोचला. तिथे त्याचा शाप दूर झाला आणि त्याला त्याचे मूळ रूप परत मिळाले. ही कथा स्तनेश्वर महादेव मंदिराची पवित्रता आणि मोक्ष देण्याची शक्ती अधोरेखित करते, ज्यामुळे या ठिकाणाला भेट दिल्याने पापांतून मुक्ती मिळते आणि इच्छा पूर्ण होतात, ही श्रद्धा दृढ होते.

शतकानुशतके या मंदिराचे अनेकदा नूतनीकरण झाले आहे आणि आता ते हिरव्यागार शेतांच्या मध्यभागी वसलेले आहे. समुद्रमंथनादरम्यान मिळालेल्या १४ रत्नांशी संबंधित कल्पवृक्ष आणि पारिजात यांसारखी दिव्य झाडेही या परिसरात असल्याचे मानले जाते.

स्तनेश्वर महादेव मंदिराला उंच शिखर आणि पेव्हर ब्लॉक्सने बनवलेले प्रशस्त मोकळे अंगण आहे. मंदिराच्या उजव्या बाजूला एका अष्टकोनी चौथऱ्यावर एक प्रमुख सुवर्ण ध्वजस्तंभ आहे, तसेच धन्वंतरींचे एक छोटे मंदिर आहे, ज्यामध्ये त्यांची मूर्ती अमृत कलश, शंख, फूल आणि शास्त्र धारण केलेली आहे. नागदेवतेचे मंदिर डाव्या बाजूला स्थित आहे.

मंदिरात एक प्रशस्त मंडप आहे, ज्यामध्ये उंच चौथऱ्यावर संगमरवरी नंदीची मूर्ती आणि समोर कासवाची मूर्ती आहे. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार संगमरवरी असून, त्यावर भगवान गणेशाचे शिल्प आणि नक्षीदार कमानी आहेत. गर्भगृहाच्या आत, ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांचे प्रतिनिधित्व करणारे त्रिलिंग शिवलिंग आहे, जे चांदीच्या मुखवट्याने सुशोभित केलेले आहे आणि सर्पाने आधारलेल्या चांदीच्या छत्राखाली आहे. वर टांगलेल्या तांब्याच्या पात्रातून शिवलिंगावर सतत जलाभिषेक होतो. शिवलिंगाच्या मागे, गर्भगृहाच्या भिंतीवर देवी पार्वतीची संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहे.

शिवलिंगाला दिवसातून तीनदा फुलांनी सजवले जाते आणि सकाळी ७:०० वाजता व संध्याकाळी ७:०० वाजता विशेष दर्शन दिले जाते, तसेच संध्याकाळच्या रोषणाईमुळे मंदिराचे सौंदर्य अधिक खुलून दिसते. मंदिरात वर्षभर विविध धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात, ज्यामध्ये महाशिवरात्रीला भव्य यज्ञ आणि मार्गशीर्ष शुद्ध एकादशीला मंदिराच्या वर्धापन दिनानिमित्त विशेष कार्यक्रम असतात.

तापी महात्म्यानुसार, या पवित्र स्थळाला भेट दिल्याने भक्तांची पापे नष्ट होतात आणि त्यांना दीर्घायुष्य व समृद्धी प्राप्त होते. अनेकांची अशी श्रद्धा आहे की स्तनेश्वर महादेवाकडे प्रार्थना केल्याने सर्व इच्छा पूर्ण होतात. ही श्रद्धा दूरवरून हजारो भक्तांना आकर्षित करते.

मुख्य वैशिष्ट्ये

  • ओलपाडपासून २३ किमी आणि सुरतपासून ३० किमी अंतरावर स्थित.
  • ओलपाड आणि सुरत येथून राज्य परिवहन (ST) बसेस उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहनांनी मंदिरापर्यंत पोहोचता येते.
  • परिसरात राहण्याची किंवा खाण्यापिण्याची सोय उपलब्ध नाही.
Back To Home

मंदिरे