स्तंभेश्वर महादेव मंदिर

कवी कंबोई, ता. जंबुसर, जि. भरूच

ज्या शिवलिंगावर साक्षात समुद्रदेव स्वतः येऊन अभिषेक करतात, ते दुसरे तिसरे कोणी नसून कवी कंबोई येथील स्तंभेश्वर महादेव आहेत. ‘महीसागर संगम तीर्थ’ आणि ‘गुप्त तीर्थ’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या क्षेत्रात स्तंभेश्वर महादेवांचे मंदिर थेट समुद्राच्या पाण्यात स्थित आहे. प्रत्येक भरतीच्या वेळी समुद्राचे पाणी मंदिरात प्रवेश करते. पौराणिक कथेनुसार, तारकासुराच्या वधानंतर भगवान शिवांचे पुत्र कार्तिकेय यांनी येथे तपश्चर्या केली आणि या शिवलिंगाची स्थापना केली. येथील देवता जागृत आहे, अशी भक्तांची अढळ श्रद्धा आहे. प्रत्येक पौर्णिमा, अमावास्या आणि महाशिवरात्री तसेच श्रावणी सोमवारला येथे भाविकांचा अफाट सागर लोटतो.

‘स्कंद पुराणा’तील ‘कुमारिका खंड’ आणि ‘शिव पुराणा’तील ‘रुद्र संहिता’ यामध्ये महीसागर संगम तीर्थाचा उल्लेख आढळतो. हे तीर्थ तारकासुर वधाच्या कथेशी संबंधित आहे. ‘शिव पुराणा’च्या ‘रुद्र संहिते’नुसार, दिती ही कश्यप ऋषींची पत्नी होती. तिला हिरण्यकशिपू आणि हिरण्याक्ष नावाचे दोन पुत्र होते. भगवान विष्णूंनी या दोन्ही पुत्रांचा वध केला. त्यानंतर, तिने कश्यप ऋषींकडे आणखी एका पुत्राची मागणी केली आणि त्यानुसार ती गर्भवती झाली. त्यावेळी इंद्राने कपटाने तिच्या गर्भाचे तुकडे केले. यानंतर दितीने पुन्हा कश्यप ऋषींची प्रार्थना केली आणि त्यांच्यापासून तिला वज्रांग नावाचा पुत्र झाला. तो अत्यंत पराक्रमी होता. इंद्राच्या कृत्याचा बदला घेण्यासाठी वज्रांगाने स्वर्ग जिंकला, परंतु वडिलांच्या सल्ल्यानुसार त्याने नंतर ते राज्य इंद्राला परत केले.

तारकासुर हा वज्रांगाचा पुत्र होता. त्याच्या मातेने त्याला इंद्राचे राज्य परत मिळवण्याची आज्ञा दिली. त्यानंतर तारकासुराने कठोर तपश्चर्या केली. त्याच्या तपश्चर्येवर प्रसन्न होऊन ब्रह्मदेव त्याच्यासमोर प्रकट झाले. त्याने ब्रह्मदेवांकडे अमरत्वाचे वरदान मागितले. जेव्हा ब्रह्मदेवांनी असे वरदान देणे शक्य नसल्याचे सांगितले, तेव्हा तारकासुर म्हणाला, ‘माझा मृत्यू केवळ भगवान शंकरांच्या वीर्यापासून जन्मलेल्या बालकाच्या हातूनच व्हावा. इतर कोणीही मला मारू शकणार नाही, असे वरदान मला द्या.’ ब्रह्मदेवांकडून हे वरदान मिळाल्यावर तारकासुराने तिन्ही लोक जिंकले. तो देव-देवतांवर अत्याचार करू लागला. त्यानंतर भगवान शंकर आणि पार्वती यांचे पुत्र कार्तिकेय यांनी त्याचा वध केला.

‘स्कंद पुराणा’च्या ‘कुमारिका खंडा’नुसार, तारकासुराचा वध झाल्यानंतर सर्व देव-देवता कार्तिकेयांची स्तुती करू लागले. तरीही कार्तिकेय स्वतः केलेल्या कृत्यामुळे दुःखी होते. त्यांनी देव-देवतांना विनंती केली की, ‘तारकासुर जरी राक्षस असला तरी तो शिवाचा परम भक्त होता. त्यामुळे त्याला मारून मला मोठे पाप लागले आहे. मला यातून मुक्त होण्याचा मार्ग दाखवा.’ विष्णूंनी त्यांना शिवलिंगाची स्थापना करून मनापासून पूजा करण्याचा सल्ला दिला. त्यानंतर कार्तिकेयांनी विश्वकर्माला तीन पवित्र शिवलिंगे घडवण्यास सांगितले आणि नंतर पार्वती व इतर देव-देवतांच्या उपस्थितीत त्यांनी तीन वेगवेगळ्या ठिकाणी या शिवलिंगांची प्रतिष्ठापना केली आणि विधीवत पूजा केली. कालांतराने, ही तीन शिवलिंगे ‘प्रतिज्ञेश्वर’ (‘प्रतिकेश्वर’), ‘कपालेश्वर’ आणि ‘कुमारेश्वर महादेव’ म्हणून ओळखली जाऊ लागली. कवी-कंबोई येथे महीसागराच्या किनाऱ्यावर कुमारेश्वराची स्थापना करण्यापूर्वी, कार्तिकेयांनी तारकासुराचा वध झाला त्या ठिकाणी एक ‘विश्वानंदक स्तंभ’ उभारला. या स्तंभाच्या पश्चिमेला त्यांनी एका शिवलिंगाची प्रतिष्ठापना केली. हेच शिवलिंग ‘स्तंभेश्वर महादेव’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. कुमारिका खंडातील वर्णनानुसार, हा स्तंभ सोने आणि रत्नांनी बनलेला होता आणि त्याच्या चारही बाजूंना उत्कृष्ट रत्नांचे एक व्यासपीठ उभारले होते. या तीर्थाला सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ घोषित करून, खुद्द ब्रह्मदेवांनी येथील शिवलिंगाची पूजा केली होती. इतर देव-देवतांनीही या महादेवांचे दर्शन घेतले होते. पौराणिक संदर्भांनुसार, श्रीकृष्णाच्या सूचनेवरून बर्बरीकानेही महीसागर संगम तीर्थावर आराधना केली होती.

सध्याच्या वास्तूचा नेमका ऐतिहासिक उगम अज्ञात आहे. मंदिरात जतन केलेल्या जुन्या छायाचित्रांवरून असे सूचित होते की, सुरुवातीला किनाऱ्यावर एका उंच ध्वजस्तंभासह केवळ एकटे ‘शिवलिंग’ होते. विद्यानंद महाराज नावाच्या साधूंनी तिथे दीर्घकाळ पूजा केली. अलीकडच्या काळात येथे स्तंभेश्वराचे भव्य मंदिर बांधण्यात आले आहे. हे मंदिर टिकाऊ दगड आणि साहित्याचा वापर करून बांधले गेले आहे, जे सततच्या खऱ्या पाण्याच्या संपर्कामुळे होणाऱ्या गंजण्याला प्रतिरोध करू शकते. ही वास्तू समुद्रात उभ्या असलेल्या जेटीसारखी दिसते. समुद्रकिनाऱ्यापासून मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी एक रुंद मार्ग बांधण्यात आला आहे. या मार्गाला दगडांचे पेव्हिंग आणि मजबूत खांब आहेत. त्यावर पत्र्याचे छप्पर आहे.

काही अंतरावर गर्भगृह आहे. या गर्भगृहाच्या चारही बाजूंना मोठे चौकोनी खांब आहेत. आपल्या नावाप्रमाणेच (स्तंभ म्हणजे खांब), ही प्रामुख्याने जाड, मजबूत दगडी खांबांवर आधारलेली उघडी वास्तू आहे. या रचनेमुळे भरतीच्या वेळी समुद्राचे पाणी वास्तूतून मुक्तपणे वाहून जाते, ज्यामुळे लाटांचा भौतिक आघात कमी होतो. आतील भाग दगडी फरशीचा असून प्रवेशासाठी पायऱ्या आहेत. मोठ्या ‘शाळुंके’भोवती एक रेलिंग आहे, ज्यामध्ये चार फूट उंचीचे आणि दोन फूट व्यासाचे एक भव्य ‘शिवलिंग’ विराजमान आहे. त्यावर चांदीचा मोठा नाग छत्र म्हणून आहे. मंदिराच्या शिखरावर पायऱ्यांसारखा पिरॅमिड आकाराचा घुमट आहे. अगदी शिखरावर एक मोठा मध्यवर्ती कळस असून त्याभोवती लहान कळस आहेत, ज्यावर पारंपारिक भगवा ध्वज फडकतो. भरतीच्या वेळी बऱ्याचदा मंदिराचा हाच भाग पाण्यावर दिसतो.

‘पौर्णिमा’ सारख्या दिवशी भरतीचा जोर अधिक असतो. अशा वेळी गर्भगृह सुमारे २८ फूट उंचीपर्यंत पाण्याखाली जाते. भरतीचा जोर ओसरल्यावर पाणी निघून जाते. त्यानंतर गर्भगृह स्वच्छ करण्यासाठी सुमारे २ लाख लिटर पाण्याचा वापर केला जातो. साक्षात समुद्रदेव प्रभूला अभिषेक करण्यासाठी येतात, या श्रद्धेपोटी शेकडो भाविक या अलौकिक क्षणाचे साक्षीदार होण्यासाठी भरती येईपर्यंत वाट पाहतात.

या मंदिरातील नंदीचे स्थान मंदिराच्या बाहेर उजव्या बाजूला आहे. येथे एका उंच चौथऱ्यावर नंदी मंडप असून त्यामध्ये काळ्या पाषाणात कोरलेली नंदीची भव्य मूर्ती विराजमान आहे. मुख्य मंदिराच्या मार्गावरून येथे जाता येते.

स्तंभेश्वर महादेवाच्या शिवलिंगावर दररोज अनेक वेळा रुद्राष्टाध्यायी मंत्रांच्या घोषात शुद्ध जल, दूध, पंचामृत, इक्षुरस (ऊस रस) आणि नारळ पाण्याने अभिषेक केला जातो. येथे ‘रुद्री एकादशी पूजा’, ‘होमात्मक लघु रुद्र’ आणि इतर विविध धार्मिक विधी केले जातात. कृष्ण किंवा शुक्ल पक्षातील त्रयोदशी, ‘अमावस्या’, ‘एकादशी’ आणि ‘पौर्णिमेला’ वैदिक मंत्रांच्या गजरात ‘महारुद्राभिषेक’ केला जातो. श्रावण महिन्यात काशीचे ब्राह्मण १२१ वेळा ‘रुद्र पाठ’ करतात आणि ‘यज्ञशाळेत’ ‘लघुरुद्र’ विधी आयोजित केला जातो.

गुजरात, महाराष्ट्र, राजस्थान आणि संपूर्ण भारतातील भाविक या ‘जागृत’ महादेवाच्या दर्शनासाठी येतात. पौर्णिमा किंवा अमावस्येला केलेल्या पूजेमुळे पितरांचे आशीर्वाद मिळतात आणि सर्व पापांतून मुक्ती मिळते, अशी श्रद्धा आहे. त्यामुळे या दिवशी शेकडो भाविक महीसागर संगमावर स्नान करून दर्शन घेतात. ‘शनि अमावस्येला’ (शनिवारी येणारी अमावस्या) भेट देणे विशेष फलदायी मानले जाते. महाशिवरात्रीला भव्य ‘यात्रा’ भरते आणि श्रावण महिनाभर उत्सव सुरू असतो. येथे ‘पितृतर्पण’ आणि ‘श्राद्ध’ केल्याने गया येथे केलेल्या विधींइतकेच पुण्य मिळते, असे मानले जाते.
मंदिराच्या समोर व्यवस्थापनाने बांधलेला आश्रम आहे. ही तीन मजली इमारत भाविकांसाठी निवासाची सोय करते. आश्रमाच्या स्वतःच्या जमिनीवर पिकवलेल्या धान्यापासून बनवलेले भोजन स्वयंपाकघरात दिले जाते. या संकुलात एक ‘गोशाळा’ आणि ‘वेदशाळा’ देखील आहे, जिथे विद्यार्थी विद्वान ब्राह्मणांच्या मार्गदर्शनाखाली वेदांचा अभ्यास करतात.

उपयुक्त माहिती

  • जंबुसरपासून ३३ किमी अंतरावर
  • भरूचपासून ८० किमी अंतरावर
  • जंबुसरवरून एसटी (राज्य परिवहन) बस सुविधा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे
  • संपर्क : मंदिर कार्यालय, मो. ९७२३६२२२००
Back To Home