प्राचीन काळी ‘चंपावती नगरी’ या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या बीड शहरात अत्यंत प्राचीन अशी बारा शिवमंदिरे आहेत. जलमंदिर कंकालेश्वर, तेलगाव नाक्यावरील पापणेश्वर, जुन्या बाजारातील लोहारेश्वर, सराफा गल्लीतील पुत्रेश्वर, मोमीनपुरा भागातील नीलकंठेश्वर, फुलाई नगरचे कालिंदेश्वर, बोबडे गल्लीतील बोबडेश्वर, काकूमळा येथील रामेश्वर, जटाशंकर गल्लीतील जटाशंकर, उत्तरेश्वर, बेलेश्वर व सोमेश्वर अशा या बारा शिवमंदिरांना बीडमधील बारा ज्योतिर्लिंगे मानले जाते. यातील सोमेश्वर मंदिर विशेष प्रसिद्ध आहे.
भारतीय संस्कृती आणि सनातन धर्मामध्ये भगवान शंकराची अनेक रूपे व नावे प्रचलित आहेत, मात्र ‘सोमेश्वर’ या नावाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. संस्कृत भाषेत ‘सोम’ म्हणजे चंद्र आणि ‘ईश्वर’ म्हणजे स्वामी किंवा भगवान; अर्थात ‘चंद्राचा स्वामी’ किंवा ‘ज्याची पूजा चंद्राने केली आहे असा देव’. वेदांमध्ये ‘सोम’ हे अमृत आणि औषधी वनस्पतींचे प्रतीक मानले जाते. ऋग्वेदात सोमरसाला देवांचे पेय मानले गेले आहे, जे अमरत्व प्रदान करते. जेव्हा शिवाला ‘सोमेश्वर’ किंवा ‘सोमनाथ’ असे संबोधले जाते, तेव्हा त्याचा अर्थ केवळ तो चंद्राचा रक्षक आहे इतकाच नाही, तर तो विश्वातील सर्व पोषणमूल्यांचा, मनाचा आणि औषधी शक्तींचा मूळ स्रोत तसेच संरक्षक देखील आहे.
पौराणिक माहितीनुसार, चंद्राने दक्ष प्रजापतीच्या सत्तावीस कन्यांशी (नक्षत्रांशी) विवाह केला होता, परंतु त्याचे सर्वाधिक प्रेम रोहिणीवर होते. इतर मुलींनी याबाबत आपल्या पित्याकडे तक्रार केल्यानंतर क्रोधित झालेल्या दक्ष प्रजापतीने चंद्राला ‘क्षय’ होण्याचा शाप दिला. या शापामुळे चंद्र दिवसेंदिवस निस्तेज होत गेला. अखेर शापातून मुक्ती मिळावी म्हणून चंद्राने विविध देवतांची विनवणी केली. सर्व देवांनी चंद्राला महादेवाला शरण जाण्याचा सल्ला दिला. तेव्हा चंद्राने शिवपिंडीची स्थापना करून महादेवाच्या नावाचा जप सुरू केला. यथावकाश महादेव प्रसन्न झाले व त्यांनी चंद्राला शापमुक्त करून आपल्या जटेमध्ये धारण केले. तेव्हापासून महादेवाला ‘सोमेश्वर’ म्हणजेच चंद्राचा ईश्वर या नावाने संबोधले जाऊ लागले.
हे देवस्थान सुमारे चारशे ते पाचशे वर्षे प्राचीन असल्याची लोकमान्यता आहे. मागील काही वर्षांमध्ये येथील मंदिराचा जीर्णोद्धार झाला असल्याचे येथील पुजारी सांगतात. बीड शहरात नदीच्या किनाऱ्यावर असलेले हे मंदिर मुख्य रस्त्यालगत आहे. मंदिराला भक्कम तटबंदी व त्यात एक प्रवेशद्वार आहे. मंदिराच्या फरसबंदी प्रांगणातील वटवृक्षाच्या पारावर शिवपिंडी व इतर शिल्पे पाहायला मिळतात. 
विशाल वटवृक्षामुळे प्रांगणात नेहमी सावली व गारवा असतो.
सभामंडप, अंतराळ व गर्भगृह अशी सोमेश्वर मंदिराची पारंपारिक रचना आहे. सभामंडप प्रांगणापेक्षा काहीसा खोल आहे. सभामंडपात उतरण्यासाठी प्रवेशद्वाराजवळ पायऱ्या आहेत. सभामंडपात बाह्यबाजूला एकमेकांना महिरपी कमानीने जोडलेले चौकोनी स्तंभ आहेत व त्या स्तंभांवरील तुळईवर छत पेललेले आहे. सभामंडपात वज्रपीठावर नंदीची काळ्या पाषाणातील रेखीव मूर्ती आहे. सभामंडपापेक्षा अंतराळ काहीसे खोल असल्याने खाली उतरण्यासाठी डाव्या व उजव्या बाजूने प्रत्येकी आठ पायऱ्या आहेत.पुढे गर्भगृहाचे साधेसे प्रवेशद्वार दिसते. गर्भगृहात जमिनीवर मध्यभागी अखंड पाषाणातील शिवपिंडी आहे. शिवपिंडीवर छत्र धरलेला तांब्याचा नाग आहे, तर जलधारा धरलेले अभिषेकपात्र छताला टांगलेले आहे. तसेच छताला पितळी घंटा देखील टांगलेली आहे. गर्भगृहात पुरेसा उजेड व हवा येण्यासाठी वातायने आहेत. गर्भगृहाच्या छतावर चार थरांचे गोलाकार शिखर आहे. शिखराच्या पहिल्या तीन थरात प्रत्येकी आठ देवकोष्टके आहेत. 
त्यात विविध देवतांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. शिखराचा चौथा थर निमूळता आहे, ज्याच्या शीर्षभागी आमलक व आमलकावर कळस बसविलेला आहे.
या मंदिराच्या बाजूलाच हनुमान मंदिर आहे. अर्धखुल्या स्वरूपाचा सभामंडप व त्यापुढे गर्भगृह अशी या मंदिराची रचना आहे. गर्भगृहात वज्रपीठावर मारुतीची शेंदूरचर्चित पाषाण मूर्ती आहे. मारुतीच्या एका हातात गदा आहे, तर दुसऱ्या हाताने त्याने द्रोणागिरी पर्वत उचलला आहे. गर्भगृहाच्या छतावर चौकोनी शिखर आहे. या मंदिराच्या समोर सभामंडपाला लागून लहानसे राम मंदिर आहे. सामायिक सभामंडपापुढे राम मंदिराचे गर्भगृह आहे. गर्भगृहात वज्रपीठावर राम, लक्ष्मण, सीता आणि राधा-कृष्ण यांच्या मूर्ती आहेत. गर्भगृहाच्या छतावर शिखर आहे व शिखरावर आमलक आणि कळस दिसतो. येथून काही अंतरावर विठ्ठल-रखुमाईचे मंदिर आहे. तेथील वज्रपीठावर विठ्ठल-रखुमाई व ज्ञानेश्वर यांच्या मूर्ती आहेत. मंदिराच्या छतावर चौकोनी शिखर आहे. या मंदिराच्या बाजूला भवानी देवीचे एक लहान मंदिर आहे. मंदिरात जमिनीवर व्याघ्रशिल्प आहे व वज्रपीठावर भवानी देवीची मूर्ती प्रतिष्ठापित करण्यात आलेली आहे.
महाशिवरात्री व श्रावणातील सर्व सोमवारी येथे विशेष उत्सवाचे आयोजन केले जाते. तसेच नागपंचमी, वैकुंठ चतुर्दशी, कार्तिक पौर्णिमा आदी उत्सवांच्या वेळी परिसरातील हजारो भाविक देवाच्या दर्शनासाठी व नवस फेडण्यासाठी येतात. यावेळी मंदिरात भजन, कीर्तन, प्रवचन, महाप्रसाद इत्यादी कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. शारदीय नवरात्री, दसरा, दिवाळी, गुढीपाडवा, हनुमान जयंती, रामनवमी, आषाढी आणि कार्तिकी एकादशी इत्यादी वर्षभरातील अनेक सण व उत्सव मंदिरात उत्साहात साजरे केले जातात. सर्व उत्सवांच्या वेळी भाविकांची मोठी गर्दी असते. सोमवार, शनिवार, मंगळवार, पौर्णिमा, अमावस्या आदी दिवशी दर्शनाला येणाऱ्या भाविकांची मंदिरात मोठी वर्दळ असते.
