सिद्धिविनायक मंदिर

मक्तमपूर, ता./जि. भरूच

आशिया खंडात गणेश हा सर्वाधिक प्रिय दैवत म्हणून ओळखला जातो. सिद्धिविनायक हे गणेशाचे एक प्रसिद्ध रूप आहे. पौराणिक कथांनुसार, पांडवांनी आपले हरवलेले राज्य परत मिळवण्यासाठी गणेशाच्या या विशिष्ट रूपाची उपासना केली होती. मुंबईतील सिद्धिविनायक मंदिर जगभरात प्रसिद्ध आहे. मक्तमपूर येथील मंदिरात त्या मंदिरातील मूर्तीशी साधर्म्य असलेली मूर्ती आहे. हे मंदिर १८५७ च्या उठावानंतर सात वर्षांनी येथे स्थापन झाले. असंख्य भाविकांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की, या प्राचीन मंदिरातील गणेश मुंबईतील गणेशाप्रमाणेच जागृत आहेत आणि ते आपल्या भक्तांच्या मनापासून केलेल्या प्रार्थना नक्कीच पूर्ण करतात.

‘कलौ चंडीविनायकाव’ ही संस्कृत म्हण सुचवते की, कलियुगात (सध्याचा अंधकारमय काळ) चंडी आणि गणपती हे वरदान देण्यात सर्वात प्रभावी आहेत. परिणामी, संपूर्ण भारतात गणपतीची पूजा विविध प्रकारे केली जाते. गणेशाच्या अनेक रूपांपैकी विनायक हे रूप विशेष लोकप्रिय आहे. पंडित महादेवशास्त्री जोशी यांच्या ‘भारतीय संस्कृती कोश’च्या दुसऱ्या खंडानुसार, पुराणातील एका कथेत असे म्हटले आहे की, सृष्टीकर्त्याने लोकांच्या मार्गात अडथळे निर्माण करण्यासाठी विनायकाची निर्मिती केली होती. ‘याज्ञवल्क्य स्मृती’मध्ये ‘मित’, ‘संमित’, ‘शाल’, ‘कटकट’, ‘कुष्मांड’ आणि ‘राजपुत्र’ अशा सहा प्रकारच्या विनायक-गणांचा उल्लेख आढळतो. ‘मानव गृह्यसूत्र’ या विनायक-गणांचे वर्णन उग्र आणि अडथळे निर्माण करणारे असे करते. कालांतराने गणपतीला या विनायकांचा अधिपती म्हणून नियुक्त करण्यात आले. विनायक आणि गणेश यांचा संबंध कसा जोडला गेला, याची कथा ‘वराह पुराणात’ आढळते.

या पौराणिक कथेत देव आणि ऋषींसमोर निर्माण झालेल्या एका पेचाचे वर्णन आहे: ‘धार्मिक लोकांच्या मार्गात वारंवार अडथळे का येतात, तर दुष्ट लोक कोणत्याही अडथळ्याशिवाय यशस्वी कसे होतात?’ यावर उपाय शोधण्यासाठी ते भगवान रुद्रांकडे गेले. त्यांचे दुःख ऐकून रुद्राने देवी उमेकडे एकाग्रतेने पाहिले आणि त्यांच्या मुखातून एक सुंदर आणि तेजस्वी तरुण प्रकट झाला, जो स्वतः रुद्राचेच प्रतिबिंब वाटत होता. या प्रतिमेमुळे नाराज होऊन उमा क्रोधीत झाली आणि तिने त्या तरुणाला शाप दिला की, त्याला हत्तीचे मुख, लंबोदर असेल आणि तो सर्पांनी वेढलेला असेल. या शापाने रागावलेल्या शिवाने आपल्या शरीराला हाताने घासले आणि त्यांच्या रूपातून हत्तीचे मुख आणि वक्र सोंड असलेले, निळ्या रंगाचे आणि विविध शस्त्रे धारण केलेले अनेक विनायक-गण प्रकट झाले. घाबरलेल्या देवांना शांत करण्यासाठी भगवान ब्रह्मदेवांनी आकाशवाणीद्वारे घोषित केले की, शिवाने हे विनायक त्यांच्या कल्याणासाठीच निर्माण केले आहेत. त्यानंतर ब्रह्मदेवांनी शिवाला विनंती केली की, या गणांना त्यांच्या मुखातून जन्मलेल्या तरुणाच्या अधिपत्याखाली ठेवावे. तेव्हा शिवाने आपल्या पुत्राला उद्देशून म्हटले: “तू गजमुख, गणेश आणि विनायक म्हणून ओळखला जाशील. हे उग्र विनायक-गण तुझे सेवक असतील. यापुढे सर्व यज्ञ आणि विधींमध्ये तुझी पूजा सर्वप्रथम केली जाईल. जर कोणी असे करण्यास अपयशी ठरले, तर त्यांच्या कार्यात अडथळे निर्माण करण्यास तू मुक्त आहेस.” त्या दिवसापासून कोणत्याही कार्याची सुरुवात करताना गणपतीची पूजा करण्याची परंपरा सुरू झाली. अशा प्रकारे, जे विनायक एकेकाळी अडथळ्यांचे कारण होते, ते गणेशाच्या माध्यमातून अडथळे दूर करणारे बनले आणि तो सिद्धिविनायक झाला – जो आपल्या भक्तांच्या इच्छांची यशस्वी पूर्तता करतो.

सामान्यतः सिद्धिविनायक मंदिरात उजव्या सोंडेची मूर्ती असते आणि मक्तमपूर मंदिरही त्याला अपवाद नाही. ही मूर्ती मुंबईतील प्रभादेवी येथील जगप्रसिद्ध देवतेची प्रतिकृती आहे. मक्तमपूर येथील मंदिराची स्थापना शेठ गोकलभाई विठ्ठलदास यांनी गुरुवार, १५ डिसेंबर १८६४ (विक्रम संवत १९२०, मार्गशीर्ष वद्य चतुर्थी) रोजी केली होती. या मंदिराचा पहिला जीर्णोद्धार एका शतकानंतर १९६६ मध्ये झाला आणि २०१२ मधील नूतनीकरणामुळे मंदिराला सध्याचे वास्तुशिल्पीय वैभव प्राप्त झाले.

हे मंदिर एका उंच संरक्षक भिंतीने आणि भव्य प्रवेशद्वाराने सुरक्षित अशा शांत आणि विस्तीर्ण परिसरात वसलेले आहे. मंदिराच्या अंगणात एक सुव्यवस्थित बाग आहे. उजव्या बाजूला गणेश मंदिर आहे. त्याच्या समोर खुल्या रचनेचा जुन्या पद्धतीचा गोलाकार मंडप आहे. त्याच्या खांबांवर आणि कमानींवर नक्षीकाम केलेले आहे आणि त्यावर आमलक आणि कलश असलेला पिरॅमिड आकाराचा कळस आहे.

सिद्धिविनायक मंदिराच्या रचनेत सभामंडप आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे. सभामंडप अर्ध-खुळ्या स्वरूपाचा असून त्याला दोन शिखरे आहेत. या लांबट हॉलमध्ये भाविकांसाठी दोन्ही बाजूंना बसण्याची सोय आहे. गर्भगृहाभोवती प्रदक्षिणा मार्ग आहे. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराजवळ द्वारपालांच्या मूर्ती असलेले दोन खांब आहेत. या खांबांच्या वरच्या भागात मुंबईतील प्रसिद्ध ‘लालबागचा राजा’ आणि प्रभादेवीच्या सिद्धिविनायकाची चित्रेही आहेत.

गर्भगृहाच्या समोर एका चौरंगावर गणेशाचे वाहन असलेल्या उंदराची मूर्ती विराजमान आहे. आत, एका उंच संगमरवरी चौथऱ्यावर असलेल्या सुंदर संगमरवरी छत्रीखाली सिद्धिविनायकाची संगमरवरी मूर्ती आहे. मूर्तीला रेशमी वस्त्रे आणि जड सोन्याचा हार व मौल्यवान रत्ने जडलेला मुकुट अशा दागिन्यांनी सुशोभित केले आहे. त्यांच्या दोन्ही बाजूंना रिद्धी आणि सिद्धीच्या संगमरवरी मूर्ती आहेत, ज्यांनाही सुंदर वस्त्रे परिधान केली आहेत. या मूर्तींच्या मागे भगवान शंकरांचे मोठे चित्र आहे. गर्भगृहावर उरुशृंग शैलीचे शिखर असून त्यावर दोन थरांचे आमलक आणि कलश आहे.

भाविक सकाळी ६:०० ते दुपारी १२:३० आणि दुपारी ४:०० ते रात्री ९:०० या वेळेत दर्शन घेऊ शकतात. मंगळवारी आणि संकष्टी चतुर्थीच्या दिवशी मंदिर सकाळी ६:०० ते रात्री १०:०० पर्यंत उघडे असते. दररोज सकाळी ७:०० आणि संध्याकाळी ७:०० वाजता आरती केली जाते. सकाळी ११:३० आणि रात्री ८:३० वाजता देवाला नैवेद्य अर्पण केला जातो.

अनेक भाविक दर मंगळवारी आणि संकष्टी चतुर्थीला पायी चालत मंदिरात येतात. अंगारकी चतुर्थीच्या वेळी मंदिरात विशेष गर्दी असते, तेव्हा विशेष प्रार्थना, गणेश यज्ञ, महाआरती आणि महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. श्रावण महिन्यात विशेष पूजा केली जाते आणि भाविकांना अकरा रुपयांच्या नाममात्र देणगीमध्ये सत्यनारायण पूजा करण्याची सुवर्णसंधी मिळते. माघी गणेश जयंती उत्सवाच्या वेळीही विविध धार्मिक विधी पार पाडले जातात. मंदिर परिसराच्या शेजारी महारुद्रनाथ महादेव आणि काशीविश्वनाथ महादेव यांची मंदिरे आहेत.

उपयुक्त माहिती

  • भरूचपासून ३ किमी अंतरावर
  • भरूचवरून एसटी (राज्य परिवहन) बस सुविधा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने थेट मंदिराच्या पार्किंगपर्यंत जाऊ शकतात
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे
Back To Home