सिद्धिविनायक मंदिर

मेहदावाद, ता. मेहदावाद, जि. खेडा

मेहदावादमधील वात्रक नदीच्या काठी वसलेले सिद्धिविनायक देवस्थान हे राज्यातील अत्यंत प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र आहे. ४ जून २०२३ रोजी, ‘आशिया बुक ऑफ रेकॉर्ड्स’ आणि ‘इंडिया बुक ऑफ रेकॉर्ड्स’ द्वारे या मंदिराला ‘भगवान गणेशाच्या विशिष्ट आकारात बांधलेले आशियातील सर्वात मोठे मंदिर’ म्हणून अधिकृत मान्यता देण्यात आली. हे वास्तुशिल्पीय आश्चर्य नरेंद्रभाई पुरोहित यांनी त्यांच्या आई, दाहिबा यांची मनोकामना पूर्ण करण्यासाठी सहा लाख चौरस फुटांच्या विस्तीर्ण परिसरात साकारले आहे. मुंबईतील प्रभादेवी येथील सुप्रसिद्ध सिद्धिविनायक मंदिरापासून एक ‘अखंड ज्योत’ येथे आणून पारंपरिक वैदिक विधींनी तिची प्रतिष्ठापना करण्यात आली आहे. दररोज सरासरी दहा हजार भाविकांना आकर्षित करणारे हे मंदिर, मातृभक्तीचे स्मारक म्हणून पूजले जाते आणि श्रद्धेचे एक प्रगाढ केंद्र बनले आहे.

मेहदावाद शहराला पंधराव्या शतकापासूनचा भव्य ऐतिहासिक वारसा लाभला आहे. याची स्थापना १४६५ मध्ये अहमद शाहचा नातू आणि गुजरातचा सुलतान महमूद बेगडा याने केली होती आणि सुरुवातीला याचे नाव ‘महमूदाबाद’ ठेवण्यात आले होते. आपल्या कारकिर्दीत सुलतानाने या परिसराचा विकास एक शाही विश्रामस्थान म्हणून केला आणि अनेक राजवाडे व ‘वाव’ (बारव) बांधल्या. ‘चरोतर’ या सुपीक प्रदेशात वसलेला आणि संस्कृत साहित्यात ‘खेटक’ म्हणून उल्लेखलेला खेडा हा भाग प्राचीन काळापासून प्रशासकीयदृष्ट्या महत्त्वाचा राहिला आहे. गॅझेटियरमधील नोंदीनुसार, हा भाग सुरुवातीला मैत्रक राजांच्या अधिपत्याखाली होता आणि त्यानंतर तो राष्ट्रकुटांकडे गेला. ऐतिहासिक वृत्तांतानुसार, १५८३ मध्ये तीन इंग्रज व्यापारी भारतात आले आणि त्यांनी येथे व्यापार स्थापन करण्याचा प्रयत्न केला. शहरातील ऐतिहासिक खुणांपैकी ‘रोजा रोजी’ म्हणून ओळखली जाणारी मुबारक सय्यद यांची कबर विशेष प्रसिद्ध आहे. स्थानिक दंतकथा अशी आहे की, याच्या खांबांची मोजणी करण्याचा प्रयत्न केल्यास प्रत्येक वेळी वेगळी संख्या येते.

अठराव्या शतकात, विशेषतः १७५८ मध्ये, मराठ्यांनी मुघल सुभेदार मोमीन खानकडून सत्ता हस्तगत केली. त्यानंतर, १८०३ मध्ये ब्रिटिशांनी खेडा जिल्ह्यावर पूर्ण नियंत्रण मिळवून तो बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या प्रशासनाखाली आणला. भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात स्थानिक जनतेने महत्त्वपूर्ण योगदान दिले, विशेषतः १९१८ मध्ये महात्मा गांधी आणि वल्लभभाई पटेल यांच्या नेतृत्वाखालील खेडा सत्याग्रहात त्यांचा सक्रिय सहभाग होता. शाह कुटुंबाने सरकारला भेट दिलेली ‘काशीबाग’ ही वडिलोपार्जित बाग शहराच्या सांस्कृतिक वारशाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या ऐतिहासिक घडामोडींच्या पार्श्वभूमीवर आधुनिक श्री सिद्धिविनायक देवस्थान अस्तित्वात आले.

मेहदावादमधील उजव्या सोंडेची सिद्धिविनायक मूर्ती अत्यंत जागृत मानली जाते. भक्तांची संकटे दूर करणारा गणेशाचा हा अवतार ‘श्री चिंतामणी’ म्हणूनही ओळखला जातो. मंदिरात ‘उलटा साठियो’ (उलटा स्वस्तिक) संबंधित एक अनोखी परंपरा पाळली जाते. ‘मानता’ (नवस) पूर्ण करण्याची इच्छा असलेले भक्त एका सपाट पृष्ठभागावर गव्हाच्या दाण्यांनी उलटा स्वस्तिक काढतात. प्रार्थना पूर्ण झाल्यावर, ते पुन्हा येऊन त्याच पद्धतीने सरळ स्वस्तिक काढतात.

मंदिराच्या पहिल्या मजल्यावर विविध देशांत प्रतिष्ठित असलेल्या गणेश मूर्तींच्या प्रतिकृती आहेत, ज्यामध्ये श्रीलंका, म्यानमार, थायलंड, चीन, नेपाळ, अफगाणिस्तान (काबुल), बांगलादेश, इंडोनेशिया, कंबोडिया आणि भूतान येथे आढळणाऱ्या गणेशाच्या रूपांची सचित्र माहिती दिली आहे. तळमजल्यावर, सर्वेश्वर महादेव मंदिरात, पूर्णपणे ‘रुद्राक्ष’ मण्यांपासून बनवलेले एक भव्य ‘शिवलिंग’ आहे. याशिवाय, भाविक भारतातील बारा ‘ज्योतिर्लिंगांच्या’ प्रतिकृतींचे दर्शन घेऊ शकतात. मंदिरात ओडिशामधील जगन्नाथ पुरी येथील भगवान कृष्ण, बलदेव आणि सुभद्रा यांच्या प्रतिकृतीही आहेत. विविध वैदिक अर्पण करण्यासाठी अनेक ‘यज्ञकुंड’ असलेली एक भव्य ‘यज्ञशाळा’ येथे आहे.

मंदिर परिसरात शेकडो मोटारगाड्या एकाच वेळी पार्क करण्याची सोय असलेला मोठा पार्किंग विभाग आहे. नदीकाठी वसलेले हे संकुल ज्येष्ठ नागरिक आणि दिव्यांग व्यक्तींच्या सोयीसाठी रॅम्प, लिफ्ट, व्हीलचेअर आणि इलेक्ट्रिक रिक्षांच्या सुविधेसह विचारपूर्वक डिझाइन केलेले आहे. मुख्य प्रवेशद्वाराला नरेंद्रभाईंच्या आईच्या स्मरणार्थ ‘दाहिबा प्रवेशद्वार’ असे नाव देण्यात आले आहे. भाविकांच्या सोयीसाठी ‘भक्तनिवास’ मध्ये सुसज्ज वातानुकूलित आणि सामान्य खोल्या उपलब्ध आहेत. याव्यतिरिक्त, मुलांसाठी विविध सुविधांसह एक मनोरंजन उद्यान उभारले गेले आहे. समोरील बागांमध्ये ‘गजराज’ (शाही हत्ती), दगडी ‘शिवलिंग’ आणि ‘मूषकराज’ (गणेशाचे वाहन) यांच्या जिवंत वाटणाऱ्या मूर्ती आहेत, ज्यांचे नियोजनपूर्वक जतन केले जाते.

ऑस्ट्रेलियन फेरो-सिमेंट तंत्रज्ञानाचा वापर करून बांधलेले हे मंदिर भगवान गणेशाच्या बसलेल्या मूर्तीच्या आकारात कोरलेले आहे. जमिनीच्या वीस फूट खाली असलेल्या पायावर उभे असलेले हे मंदिर १२९.९८ फूट लांब, ८४.२५ फूट रुंद आणि ७१ फूट उंच आहे. याच्या वास्तुरचनेत दिवसाच्या चोवीस तासांचे प्रतीक असलेले चोवीस कमानी आहेत, तर ‘प्रदक्षिणा’ मार्ग १०८ फूट लांबीचा आहे. एकवीस पायऱ्या चढून जावे लागणारे प्रवेशद्वार हे गणेशाच्या एकवीस तत्त्वांचे प्रतीक आहे. मुख्य ‘गर्भगृह’ २७ फूट उंच असून त्यात २७ ‘नक्षत्रांचे’ प्रतिनिधित्व आहे. या तीन मजली वास्तूच्या प्रवेशद्वाराजवळ एक मोठा घंटा लटकवलेला आहे. आत प्रवेश केल्यावर, मार्ग एखाद्या दगडी गुहेतून जात असल्याचा भास होतो. तिसऱ्या मजल्यावर एक प्रशस्त ‘सभामंडप’ आहे, जिथे खांब आणि छत पूर्णपणे दगडातून कोरलेले आहेत. मध्यभागी सोन्याच्या रंगाचे, बारकाईने कोरलेले ‘अधिष्ठान’ आहे आणि सभोवतालच्या खांबांच्या तळाशी हत्तीची तोंडे कोरलेली आहेत. शेंदूर फासलेली गणेशाची मूर्ती, जी काळ्या पाषाणातून कोरल्यासारखी दिसते, ती मुंबईच्या सिद्धिविनायकाची हुबेहूब प्रतिकृती आहे. चतुर्भुज देवतेच्या दोन हातांत शस्त्रे आहेत, तर इतर दोन हातांत ‘लाडू’ आणि ‘रुद्राक्ष’ माळ आहे. प्रभूंच्या दोन्ही बाजूंना त्यांच्या पत्नी रिद्धी आणि सिद्धी विराजमान आहेत.

पहिल्या मजल्यावर माउंट अबू येथील कात्यायनी अर्बुदादेवी ‘शक्तिपीठाची’ प्रतिकृती आहे, जिथे देवी सोन्याच्या कोरीव पीठावर सिंहावर आरूढ झालेली दिसते. त्यांच्या डाव्या बाजूला बटुक भैरवनाथ आणि उजव्या बाजूला काळ भैरवनाथ यांच्या मूर्ती आहेत. या मजल्यावर ‘चिंतामणी शिला’ नावाचा दगड, ‘श्री यंत्रासह’ लक्ष्मी देवीची मूर्ती आणि महाराष्ट्रातील ‘अष्टविनायकांच्या’ उत्कृष्ट प्रतिकृती व त्याबद्दलची सविस्तर माहिती आहे. तळमजल्यावर गणेशाची एक लहान धातूची मूर्ती स्थापित केली आहे, जिथे इच्छुक भाविकांना ‘जलाभिषेक’ करण्याची परवानगी आहे. बाहेरून पाहिल्यास, वास्तुकलेची वैशिष्ट्ये गणेशाचे रूप स्पष्टपणे दर्शवतात, डोळ्यांपासून सोंडेपर्यंत आणि संपूर्ण वास्तू रात्रीच्या वेळी सुंदररीत्या उजळून निघते.

देवस्थान विविध सण मोठ्या उत्साहात साजरे करते. दहा दिवसांच्या ‘गणेश चतुर्थी’ उत्सवादरम्यान संपूर्ण परिसर भव्यपणे सजवला जातो. ‘विनायक चतुर्थी’ला दिव्यांचा विशेष उत्सव साजरा केला जातो, तर माघ महिन्यातील ‘गणेश जयंती’ मोठ्या प्रमाणावर साजरी केली जाते. दिवाळी आणि होळीच्या वेळी विशेष धार्मिक विधी केले जातात. मंदिर परिसर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६ ते रात्री १० वाजेपर्यंत खुला असतो, तर मंगळवारी वेळ रात्री ११ वाजेपर्यंत वाढवली जाते. सकाळी आणि संध्याकाळी ७ वाजता ‘आरती’ केली जाते, त्यानंतर साडेसात वाजता ‘दीप आरती’ होते. ‘छप्पन भोग’ आणि १००८ लाडूंचा ‘भोग’ अर्पण करण्याची परंपरा निष्ठेने पाळली जाते, जी अनेकदा नवस फेडण्यासाठी केली जाते. ‘संकष्टी चतुर्थी’ आणि ‘अंगारकी चतुर्थी’ला येथे जत्रेसारखे वातावरण असते. दरवर्षी ५ फेब्रुवारी हा दिवस ‘प्राण प्रतिष्ठा’ वर्धापन दिन म्हणून विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांसह साजरा केला जातो.

उपयुक्त माहिती

  • मेहदावाद बस स्थानकापासून १.५ किमी आणि खेडा शहरापासून १४ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून मेहदावादसाठी राज्य परिवहन (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने थेट मंदिराच्या पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची अनेक सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय, भ्रमणध्वनी – ९७२६९६७६७७
Back To Home