केदारेश्वर महादेव मंदिर

महादेवपुरा, ता. कठलाल, जि. खेडा

खेडा जिल्ह्यातील कठलाल तालुक्यापासून सुमारे आठ किलोमीटर अंतरावर वसलेले महादेवपुरा गाव श्री केदारेश्वर महादेव यांना समर्पित हजार वर्षे जुन्या मंदिराचे रक्षण करते. महुमती (महोर) आणि शेढी नद्यांच्या निसर्गरम्य परिसरात वसलेले हे मंदिर हजारो भाविकांसाठी एक पूजनीय तीर्थक्षेत्र आहे. या मंदिराचा इतिहास थेट महाभारताच्या काळाशी जोडलेला आहे, कारण लोकश्रुतीनुसार पांडवांनी त्यांच्या वनवासाच्या काळात येथे स्वयंभू शिवलिंगाची पूजा केली होती. अनावधानाने घडलेल्या पापांतून मुक्ती मिळवू इच्छिणाऱ्यांसाठी या ‘स्वयंभू’ केदारेश्वराचे दर्शन घेणे अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. या तीर्थक्षेत्राचा उल्लेख ‘हर्ता फरता कपडवंज शिवालयो’ सारख्या स्थानिक ग्रंथांमध्ये आढळतो. श्रावण महिना आणि महाशिवरात्रीच्या पवित्र प्रसंगी येथे मोठ्या उत्साहात भरवणारा ‘लोकमेळा’ हे या ठिकाणचे एक प्रमुख वैशिष्ट्य आहे.

केदारेश्वर महादेवाच्या आख्यायिकेनुसार, महाभारताच्या महायुद्धानंतर पांडवांनी आपल्या पापांचे प्रायश्चित्त करण्यासाठी भगवान महादेवांचे दर्शन घेण्याचा प्रयत्न केला आणि त्यासाठी ते काशीला गेले. मात्र, महादेवांनी त्यांना टाळण्यासाठी काशी सोडून उत्तराखंडच्या पर्वतांमध्ये आश्रय घेतला. पांडव आपल्या ध्येयावर ठाम राहून त्या उंच शिखरांपर्यंत पोहोचले. लपून राहण्यासाठी महादेवांनी बैलाचे रूप धारण केले आणि ते कळपात चरू लागले. अखेर पांडवांनी बैलाच्या रूपात असलेल्या प्रभूला ओळखले. आपण ओळखले गेलो आहोत हे समजताच, महादेवांनी पाताळात अदृश्य होण्याचा प्रयत्न केला, परंतु भीमाने बैलाच्या रूपात असलेल्या देवाचा खांदा (वशिंड) पकडला. या दैवी संघर्षामुळे महादेव पाच वेगवेगळ्या ठिकाणी शिवलिंगाच्या रूपात प्रकट झाले, ज्यांना एकत्रितपणे ‘पंच केदार’ म्हणून ओळखले जाते. यामध्ये केदारनाथ (वशिंड), मध्यमहेश्वर (नाभी), तुंगनाथ (भुजा), रुद्रनाथ (मुख) आणि कल्पेश्वर (जटा) यांचा समावेश होतो, जिथे देवाच्या शरीराचे विविध भाग शिवपिंडीच्या रूपात पूजले जातात. केदारेश्वराच्या दर्शनाने अनावधानाने घडलेल्या पापांतून मुक्ती मिळते, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे.

‘गॅझेटियर ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी, व्हॉल्यूम III – कैरा अँड पंच महाल्स (१८७९)’ नुसार, खेडा शहर महाभारत काळात ‘चक्रवर्ती नगरी’ म्हणून ओळखले जात असे. या राज्यावर राजा मोरध्वज राज्य करत असे, ज्याचा अखेर पांडवांनी पराभव केला. कठलालचा प्रदेश आणि आसपासचे महादेवपुरा हे थेट या चक्रवर्ती सम्राटाच्या अधिपत्याखाली होते. स्थानिक लोककथांनुसार, वनवासाच्या काळात पांडव काही काळ महुमती (जी आज महोर म्हणून ओळखली जाते) आणि शेढी नद्यांच्या काठी वास्तव्यास होते. याच वास्तव्यादरम्यान त्यांनी नदीकाठी असलेल्या एका प्राचीन आणि महाकाय पिंपळाच्या झाडाजवळ प्रकट झालेले ‘स्वयंभू’ शिवलिंग शोधून त्याची प्रतिष्ठापना केली. भगवान शिव स्वतः या पिंपळाच्या झाडात वास करतात, अशी श्रद्धा असल्याने भाविक आजही अत्यंत भक्तीभावाने या वृक्षाची पूजा करतात.

हे शिवमंदिर सुमारे हजार वर्षे जुने असल्याचे मानले जाते. मंदिराच्या भिंतींवर कोरलेल्या शिलालेखांनुसार, १५४६ मध्ये या वास्तूचा मोठा जीर्णोद्धार करण्यात आला होता. याव्यतिरिक्त, ऐतिहासिक नोंदींनुसार सोळाव्या शतकात राजा सोमदत्त आणि राणी मधुमती यांनीही मंदिराच्या जीर्णोद्धारात योगदान दिले होते. ‘हर्ता फरता कपडवंज शिवालयो’ आणि तत्सम स्थानिक इतिहासात या मंदिराचा उल्लेख एक प्राचीन तीर्थक्षेत्र आणि आध्यात्मिक ऊर्जेचे केंद्र म्हणून केला आहे.

मंदिराच्या हिरवळीने नटलेल्या परिसरात प्रवेश करण्यासाठी तटबंदीच्या भिंतीमध्ये एक प्रवेशद्वार आहे. संपूर्ण परिसर समृद्ध वनस्पती आणि विविध वृक्षांनी नटलेला आहे. अंगणात भाविकांच्या सोयीसाठी बसण्याची व्यवस्था आहे. एका बागेत, मोठ्या तांब्याच्या छत्राखाली केदारेश्वर महादेव शिवपिंडीची प्रतिकृती आणि नंदीची मूर्ती एका चौथऱ्यावर स्थापित आहे. मंदिराच्या आवारात एक ‘गोशाळा’ देखील आहे, जिथे शेकडो गाईंचा सांभाळ केला जातो. मुख्य मंदिराच्या अगदी समोर अलीकडेच बांधलेला एक प्रशस्त ‘रंगमंडप’ आहे. लोखंडी खांबांवर आधारलेले पत्र्याचे छप्पर असलेला हा मंडप विविध धार्मिक विधी आणि ‘यज्ञां’साठी वापरला जातो. रंगमंडपाच्या पलीकडे ‘नंदीमंडप’ आहे, ज्यामध्ये एका चौथऱ्यावर नंदीची मूर्ती असून तिच्या समोर कासवाची मूर्ती ठेवलेली आहे.

मंदिराची वास्तुकला ‘सभामंडप’ आणि ‘गर्भगृह’ अशी आहे. या मंदिराचे एक अद्वितीय वैशिष्ट्य म्हणजे सभामंडपाचा प्रवेश मार्ग हजार वर्षे जुन्या पिंपळाच्या झाडाच्या खोडातून जातो. सभामंडप प्राचीन विटांनी बांधलेला असून त्याला एक साधे प्रवेशद्वार आहे. पिंपळाच्या खोडात कोरलेल्या कोनाड्यांमध्ये भगवान गणेश आणि मारुती यांच्या प्राचीन मूर्ती आहेत. या मूळ मूर्तींच्या अगदी समोर गणपती आणि मारुती यांच्या नवीन संगमरवरी मूर्तींची प्रतिष्ठापना करण्यात आली आहे. सभामंडपात चार शिवपिंडी आहेत. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार द्वारपाल आणि गंगा-यमुना या नदीदेवतांच्या शिल्पांनी सुशोभित केलेले आहे. दरवाजाच्या चौकटीवर फुलांच्या आणि पानांच्या नक्षीचे अतिशय सुंदर कोरीव काम केले आहे, तर ‘ललाटबिंबा’वर भगवान गणेशाची मूर्ती कोरलेली आहे. गर्भगृहाच्या जमिनीच्या मध्यभागी प्राचीन शिवपिंड असून ती पितळी आवरणात वेढलेली आहे आणि सोबत एक पितळी नाग आहे. बाजूला त्रिशूळ आणि डमरू ठेवलेले आहेत. छतावरून एक मोठा चांदीचा मंडप लटकलेला आहे. मागील भिंतीवरील एका कोनाड्यात माता पार्वतीची मूर्ती विराजमान आहे, जिच्या दोन्ही बाजूंना इतर शक्तींची शिल्पे आहेत. गर्भगृहाच्या दोन्ही बाजूंच्या भिंतींवर भैरवनाथांची शिल्पे आहेत. सभामंडप आणि गर्भगृहाच्या शिखरांवर कळस आणि पवित्र ‘धर्मध्वज’ विराजमान आहेत.

या मंदिरात सण आणि उत्सव अत्यंत उत्साहात साजरे केले जातात. महाशिवरात्रीचा उत्सव मोठ्या थाटामाटात साजरा केला जातो, ज्यामध्ये ‘लघुरुद्र’, ‘महा-अभिषेक’, भजन, शास्त्रपठण आणि ‘महाप्रसादा’चे वाटप केले जाते. याशिवाय, संपूर्ण श्रावण महिना एक मोठा उत्सव म्हणून साजरा केला जातो. श्रावण महिन्यात दररोज ‘रुद्राभिषेक’, ‘जलाभिषेक’ आणि ‘महा-आरती’ केली जाते.

या काळात, आसपासच्या गावांतील हजारो भाविक आपल्या मनातील इच्छा पूर्ण करण्यासाठी अनवाणी चालत मंदिरात येतात. श्रावणाचा शेवटचा दिवस आणि महाशिवरात्रीच्या दिवशी एक भव्य पारंपारिक ‘लोकमेळा’ भरतो, ज्यासाठी खेडा जिल्ह्यातून मोठ्या संख्येने भाविक येतात.

या प्रसंगी, मंदिर समिती आणि स्थानिक ग्रामस्थ सर्व भाविकांसाठी ‘महाप्रसाद’ आणि भोजनाची उत्तम व्यवस्था करतात. दर सोमवारी आणि संपूर्ण श्रावण महिन्यात भाविकांची मोठी गर्दी असते. याव्यतिरिक्त, मंदिरात कृष्ण जन्मोत्सव, हनुमान जयंती, चैत्र नवरात्री, दसरा आणि दिवाळी हे सणही साजरे केले जातात. मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ५.३० ते रात्री ८.०० वाजेपर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  •  कथलालपासून ८ किमी आणि खेडा शहरापासून ४७ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • कथलालवरून जी.एस.आर.टी.सी. (GSRTC) बसेस आणि खाजगी वाहनांची सोय उपलब्ध आहे.
  •  खाजगी वाहने थेट मंदिर परिसरात पोहोचू शकतात.
  •  परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  •  संपर्क – ज्ञानानंद सरस्वती स्वामी, आश्रम व्यवस्थापक, मोबा. ९३१९६९७०४२.
Back To Home