भूमपुरा हनुमान मंदिर

भूमपुरा, मोडाज, ता. महेमदाबाद, जि. खेडा

भगवान श्रीरामांचे परम भक्त हनुमान, शक्ती आणि भक्तीचे अंतिम प्रतीक म्हणून पूजले जातात. रामायण आणि महाभारत या महाकाव्यांमध्ये हनुमानाचे वर्णन अलौकिक गुणांनी परिपूर्ण असे केले आहे, ज्यात शास्त्रांचे ज्ञान, राजकीय मुत्सद्देगिरी, शौर्य, बुद्धिमत्ता, ब्रह्मचर्य, रामावरील अटूट भक्ती आणि वक्तृत्व यांचा समावेश आहे. संकटांपासून रक्षण करणारे, साडेसातीचे दुष्परिणाम दूर करणारे आणि सर्व दुःख व पीडा नष्ट करणारे म्हणून पूजले जाणारे हनुमान, देशातील जवळजवळ प्रत्येक शहरात आणि गावात एक पवित्र स्थान शोधतात. खेडा जिल्ह्यातील मोडाजजवळ असलेल्या भूमपुरा येथे हनुमानाचे एक प्रसिद्ध मंदिर आहे, जिथे देवता जागृत असून भक्तांच्या मनता (नवस) पूर्ण करतात असे मानले जाते.

त्यांच्या नावाच्या उत्पत्तीबद्दलची आख्यायिका अशी आहे की, लहानपणी हनुमानाने उगवत्या सूर्याला फळ समजून त्याच्या दिशेने झेप घेतली. हे पाहून इंद्राने त्यांना वज्राने (विजेचा कडा) मारले, ज्यामुळे त्यांचा डावा हनु (जबडा) तुटला. तेव्हापासून ते ‘हनुमान’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. पौराणिक ग्रंथांनुसार, हनुमान हे रुद्राचे अवतार आहेत आणि ‘स्कंद पुराणा’मध्ये त्यांना शिवाचे अवतार म्हणून ओळखले जाते. ‘आंजनेय संहिता’ (किंवा हनुमत् संहिता) हा ग्रंथ त्यांच्या नावावर आहे. त्यांना संगीत शास्त्राचे प्रणेते देखील मानले जाते. भूमपुरा येथील हनुमानाला भक्त प्रेमाने आणि आदराने ‘हाजरा-हाजुर हनुमान’ असे संबोधतात, याचा अर्थ असा की ते एक जिवंत देव आहेत जे त्यांना हाक मारणाऱ्यांच्या मदतीला त्वरित धावून येतात.

मंदिराची आख्यायिका जसवंतसिंह महाराज यांच्या जीवनाबद्दल सांगते, ज्यांचा जन्म १ मार्च १९४८ रोजी झाला होता. ते हनुमानाचे कट्टर भक्त होते. ते स्थानिक पिंपळाच्या झाडाखाली तासन्तास हनुमानाचे नामस्मरण करत असत. त्यांच्या अटूट भक्तीने प्रसन्न होऊन, भगवान हनुमान त्यांच्या स्वप्नात प्रकट झाले आणि सांगितले की ते त्याच झाडाखाली मूर्तीच्या रूपात वास करतात. दुसऱ्या दिवशी जागेची पाहणी केल्यावर महाराजांना हनुमानाची स्वयंभू (स्वयं-प्रकट) मूर्ती सापडली. याला दैवी चमत्कार मानून महाराजांनी त्या ठिकाणी मंदिर स्थापन केले. २१ एप्रिल २०२१ रोजी त्यांनी नश्वर जगातून प्रस्थान करेपर्यंत त्यांनी आपले संपूर्ण जीवन येथे हनुमानाच्या पूजेसाठी समर्पित केले. भाविकांना दैवी उपस्थिती आणि देवतेच्या शक्तींचा अनुभव येऊ लागल्याने मंदिराची ख्याती सर्वत्र पसरली, ज्यामुळे भाविकांच्या संख्येत सातत्याने वाढ झाली. प्रत्येक शनिवारी भाविकांची इतकी गर्दी असते की मंदिर पहाटे पाच वाजल्यापासून मध्यरात्री दोन वाजेपर्यंत दर्शनासाठी खुले असते.

मंदिर मुख्य गावापासून काही अंतरावर शांत ठिकाणी वसलेले आहे. मंदिराकडे जाणाऱ्या रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना पारंपरिक खाद्यपदार्थ आणि पूजा साहित्य विकणारी दुकाने आहेत. मंदिरासमोर महाराजांनी कठोर तपस्या केली असे म्हटले जाते ते भव्य पिंपळाचे झाड दिमाखाने उभे आहे. मंदिराची स्थापत्य रचना मुखमंडप (प्रवेशद्वार), सभामंडप (सभा मंडप), अंतराळ (प्रवेश कक्ष) आणि गर्भगृह (गर्भगृह) यांचा समावेश आहे. संपूर्ण रचना सुमारे चार फूट उंच ‘जगती’ (ओटा) वर उभी आहे. सभामंडपाचे घुमटदार छत विविध देवतांच्या रंगीबेरंगी चित्रांनी सुशोभित केलेले आहे आणि त्याच्या मध्यभागी एक यज्ञकुंड (यज्ञवेदी) आहे. सभामंडपाच्या पलीकडे अंतराळाचे प्रवेशद्वार आहे, ज्याच्या डाव्या आणि उजव्या भिंतींमध्ये गणेश आणि भैरवनाथांच्या मूर्तींसाठी कोनाडे आहेत. प्रवेशकक्षाच्या पुढे असलेल्या गर्भगृहात तीन प्रवेशद्वारे आहेत. गर्भगृहाच्या मध्यभागी, एका दगडी चौथऱ्यावर हनुमानाची मूर्ती उभी आहे, एका हातात गदा धारण केलेली असून दुसऱ्या हाताने पर्वत उचललेला आहे. हनुमानाच्या मूर्तीच्या डावीकडे, एका सुशोभित चौकटीत, भगवान राम, सीता आणि लक्ष्मणाच्या मूर्ती आहेत, तर उजव्या बाजूला सिंहावर आरूढ झालेली देवी दुर्गा विविध आयुधे (पवित्र शस्त्रे) धारण केलेली आहे. गर्भगृहाच्या बाहेरील बाजूस एक प्रदक्षिणामार्ग (प्रदक्षिणा मार्ग) आहे. सभामंडपाच्या छतावर घुमटदार शिखर आहे, तर गर्भगृहाच्या छतावर आडव्या रांगेत तीन शिखरे आहेत. ही चौरस शिखरे उप-शिखरांसह डिझाइन केलेली आहेत, ज्यात मध्यवर्ती शिखर इतरांपेक्षा उंच आहे, सर्व शिखरांवर स्तूपिका (शिखर) आणि कळस (कलश) आहेत.

हनुमान मंदिराशेजारी श्री रामेश्वर महादेव मंदिर आहे. स्थानिक आख्यायिका असे सूचित करते की येथील ‘शिवपिंड’ (शिवाचा पवित्र दगड) मूळतः भगवान रामाने स्वतः स्थापित केले होते. जवळच, एका मठात, ‘गुरुगडी’ (गुरुंचे आसन) आणि जसवंतसिंह महाराज यांची समाधी (स्मृती मंदिर) आहे. महाराजांची संगमरवरी मूर्ती समाधीच्या चौथऱ्यावर ठेवलेली आहे. मठात महादेव आणि हनुमानाच्या मूर्ती देखील आहेत. या मंदिरात एक अनोखी परंपरा आहे ज्यात महाराजांनी पवित्र केलेले धागे किंवा ‘सूत्र’ वापरले जातात. भक्त हे धागे आपल्या घरांच्या उंबरठ्यावर बांधण्यासाठी घेऊन जातात, असे मानले जाते की ते घराचे वाईट शक्तींपासून रक्षण करते. मठात बाबा रामदेव पीर, शनिदेव आणि हनुमानाच्या मूर्ती देखील आहेत.

मंदिरात ‘काली चौदस’ (अश्विन महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील चतुर्दशी) निमित्त चार दिवसांचा भव्य वार्षिक मेळा भरतो. हा या प्रदेशातील सर्वात मोठ्या उत्सवांपैकी एक मानला जातो. काली चौदसच्या दिवशी, वाईट शक्तींचा नाश करण्यासाठी आणि ‘साडेसाती’ व इतर संकटांपासून मुक्ती मिळवण्यासाठी हनुमानाला विशेष प्रार्थना केल्या जातात. या दिवशी हनुमानाला मोठ्या प्रमाणात तेल अर्पण करण्याची येथे जुनी प्रथा आहे. येथील हनुमान प्रार्थनेला त्वरित प्रतिसाद देणारा मानला जात असल्याने, या चार दिवसांत जिल्ह्यातून आणि आसपासच्या प्रदेशातून लाखो भाविक मंदिरात गर्दी करतात. उत्सवांमध्ये विविध हवन आणि विशेष धार्मिक विधींचा समावेश असतो. याव्यतिरिक्त, हनुमान जयंतीला एक दिवसाचा मेळा भरतो. शनिवार, मंगळवार आणि पौर्णिमा (पौर्णिमा) व अमावस्या (अमावस्या) या दोन्ही दिवशी भाविकांची लक्षणीय गर्दी असते. सामान्य दिवसांमध्ये, मंदिर दर्शनासाठी सकाळी ६ वाजल्यापासून रात्री ८ वाजेपर्यंत खुले असते.

उपयुक्त माहिती 

  • मेहमेदवादपासून ८ किमी आणि खेडापासून २१ किमी अंतरावर आहे
  • मेहमेदवाद येथून राज्य परिवहन (GSRTC) बस सेवा उपलब्ध आहे
  • खाजगी वाहने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात
  • परिसरात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय, मो. ८३४७८४ ४५३१
Back To Home