संन्यास (सिद्धनाथ) महादेव मंदिर

कथलाल, ता. कथलाल, जि. खेडा

योगी, ऋषी आणि तपस्वींच्या दीर्घकालीन वास्तव्यामुळे या भूमीला एक अद्वितीय ऊर्जा, पवित्रता आणि आध्यात्मिक सामर्थ्य प्राप्त झाले आहे. अशा तपोमय भूमीत मानवी अहंकार आणि गर्व विरघळून जातो, ज्यामुळे शुद्ध नम्रतेची स्थिती प्राप्त होते. याच कारणामुळे, अशा ठिकाणांना समाज ‘तीर्थक्षेत्र’ म्हणून आदराने पाहतो. कथलाल येथील संन्यास महादेव किंवा सिद्धनाथ महादेव मंदिर हे एक ‘जागृत’ देवस्थान आहे—जिथे ईश्वराचे प्रत्यक्ष अस्तित्व आहे, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे. हे मंदिर सुमारे ४०० ते ५०० वर्षे जुने असल्याचे मानले जाते.

‘गॅझेटियर ऑफ द बॉम्बे प्रेसिडेन्सी, व्हॉल्यूम ३ – कैरा अँड पंच महाल्स (१८७९)’ नुसार, महाभारताच्या काळात खेडा शहर हे ‘चक्रवर्ती नगरी’ म्हणून ओळखले जात असे. हे राजा मोरध्वजाच्या सत्तेचे केंद्र होते, ज्याचा शेवटी पांडवांनी पराभव केला होता. कथलालचा प्रदेश या चक्रवर्ती राजाच्या अधिपत्याखाली होता. स्थानिक लोकांच्या श्रद्धेनुसार, पांडवांनी त्यांच्या अज्ञातवासाच्या काळात येथे वास्तव्य केले होते. महादेव मंदिराच्या संदर्भात अशी दंतकथा आहे की, १६ व्या शतकात हा प्रदेश दाट आणि अभेद्य जंगलाने व्यापलेला होता. या शांत आणि निसर्गरम्य वातावरणात, शहराच्या गोंगाटापासून दूर, एका संन्यासी साधूने आश्रय घेतला आणि कठोर तपश्चर्या सुरू केली. आपल्या आराध्य दैवताच्या पूजेसाठी त्यांनी या ठिकाणी शिवलिंगाची स्थापना केली. आपल्या आध्यात्मिक साधनेच्या बळावर या तपस्वीने अनेक ‘सिद्धी’ प्राप्त केल्या होत्या. आपल्या मुक्तीच्या क्षणी, त्यांनी आपली सर्व आध्यात्मिक ऊर्जा आणि प्राप्त सिद्धी याच शिवलिंगाला अर्पण केली. परिणामी, हे मंदिर एका भटक्या साधूने स्थापन केल्यामुळे याला ‘संन्यास महादेव’ म्हटले जाते; शिवाय, या शिवलिंगामध्ये ‘सिद्धी’ वास करतात अशी धारणा असल्याने, भगवान शिवाच्या या रूपाला ‘सिद्धनाथ महादेव’ म्हणूनही पूजले जाते.

हे मंदिर गावाच्या गजबजाटापासून दूर एका शांत आणि एकांत ठिकाणी वसलेले आहे. मंदिराला भक्कम तटबंदी असून संपूर्ण प्रांगण सुशोभित फरशीने सजवलेले आहे. या प्रांगणाला लागूनच एक सुंदर वनस्पति उद्यान आणि मुलांसाठी खेळण्याचे मैदान आहे. मंदिराच्या परिसरात एक शनि मंदिर आहे, जिथे भगवान शनि आपल्या ‘वाहन’ कावळ्यावर आरूढ आहेत. शनि मंदिराच्या बाजूला शेंदूर फासलेली भगवान हनुमानाची दगडी मूर्ती आहे. देवतेच्या एका खांद्यावर गदा आहे, तर दुसऱ्या हाताने द्रोणागिरी पर्वत उचललेला आहे. मंदिर संकुलात सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी एक प्रशस्त सभागृह, सुसज्ज स्वयंपाकघर आणि भाविकांसाठी ‘अन्नक्षेत्र’ (सामुदायिक भोजन) सुविधा उपलब्ध आहे.

मुख्य मंदिराच्या समोर एक ‘रंगमंडप’ आहे, ज्याला लोखंडी खांबांवर आधारलेले पत्र्याचे छत आहे आणि तिथे ‘यज्ञकुंड’ आहे. मंदिराच्या वास्तुकलेमध्ये ‘मुखमंडप’, ‘सभामंडप’ आणि ‘गर्भगृह’ यांचा समावेश आहे. मुख्य संरचनेला जोडलेला मुखमंडप दोन गोलाकार खांबांवर उभा आहे. सभामंडपाचे प्रवेशद्वार नक्षीदार खांबांनी सजवलेले असून त्याला लोखंडी जाळीचे दरवाजे आहेत. सभामंडपाच्या छताला एक मोठा पितळी घंटा टांगलेली आहे, तर भिंतींवर विविध कोनाड्यांमध्ये भगवान गणेश, भगवान हनुमान आणि गौरी-शंकर (देवी पार्वती) यांच्या पवित्र मूर्ती आहेत. गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार सभागृहाच्या जमिनीपासून थोडे उंच असून तिथे दोन पायऱ्या आहेत आणि उंबरठ्यावर भगवान गणेशाची कोरीव मूर्ती आहे. गर्भगृहाच्या मध्यभागी मुख्य शिवपिंड असून त्यावर चांदीचा नाग आहे. छताला एक ‘अभिषेकपात्र’ टांगलेले आहे आणि मागील भिंतीवरील कोनाड्यात पार्वतीची मूर्ती आणि पितळी शिवमुख आहे. मंदिराच्या बाहेरील बाजूस प्रदक्षिणामार्ग असून बाहेरील भिंतींमध्ये आणखी कोनाडे आहेत. सभामंडपाच्या घुमटाकार शिखरावर दोन स्तरांचे ‘आमलक’ आणि ‘कलश’ आहे. गर्भगृहावर एक चौरस शिखर आहे जे वरच्या दिशेला निमुळते होत जाते आणि चारही बाजूंनी लहान उप-शिखरे आणि कोनाड्यांनी वेढलेले आहे. या शिखराच्या शिखरावर ‘आमलक’, ‘कलश’ आणि पवित्र धार्मिक ध्वज आहे.

येथे वर्षभर विविध धार्मिक उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. महाशिवरात्री हा सर्वात मोठा वार्षिक उत्सव आहे. या काळात दर्शनासाठी हजारो भाविक गर्दी करतात. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक सोमवारी विशेष पूजा, ‘अभिषेक’ आणि उत्सव आयोजित केले जातात. अश्विन महिन्यातील नवरात्रोत्सव आणि १४ जानेवारीला साजरा होणारा उत्तरायण (मकर संक्रांती) उत्सवही उत्साहात साजरा केला जातो. नागपंचमी, कृष्ण जन्माष्टमी, शनि जयंती आणि हनुमान जयंतीनिमित्त विशेष विधी केले जातात. शुभ प्रसंगी आणि सणांच्या दिवशी मंदिरात ‘लघुरुद्र’, ‘महा-अभिषेक’, महामृत्युंजय मंत्राचा जप, ‘भजन’, शास्त्रपठण आणि ‘महाप्रसाद’ वाटपाचे कार्यक्रम होतात. सोमवार, मंगळवार आणि शनिवारी, तसेच पौर्णिमा आणि अमावस्येला कथलाल आणि आसपासच्या भागातून मोठ्या संख्येने भाविक दर्शनासाठी येतात. ते आशीर्वाद घेतात आणि सामुदायिक भोजनाचा लाभ घेतात. भाविक दररोज सकाळी ४:०० ते रात्री ११:०० वाजेपर्यंत मंदिराला भेट देऊ शकतात.

उपयुक्त माहिती 

  • कथलाल बस स्थानकापासून २ किमी आणि खेडा शहरापासून ४२ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  •  खेडा जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून जी.एस.आर.टी.सी. (GSRTC) बस सुविधा उपलब्ध आहे.
  •  खाजगी वाहने मंदिराच्या समर्पित पार्किंग क्षेत्रात पोहोचू शकतात.
  •  परिसरामध्ये राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home

मंदिरे