भाथीजी महाराज मंदिर

फागवेल, ता. कपडवंज, जि. खेडा

प्राचीन हिंदू पौराणिक कथांमध्ये, सर्पाला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. पुराणांतील दोन प्रमुख देवता, शिव आणि विष्णू, या सर्पाकृती प्राण्यांशी शाश्वत बंधाने जोडलेले आहेत आणि शिववंशातील लहान देवतांनीही त्यांना स्वीकारले आहे. फागवेल हे भाथीजी महाराजांचे पवित्र जन्मस्थान आहे, ज्यांना सर्पांचे रक्षक आणि नागदेवतेचे साक्षात रूप मानले जाते. येथे त्यांना समर्पित एक दुमजली मंदिर आहे, एक पवित्र स्थान जे गुजरात, महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेशातील लाखो भक्तांची अटूट श्रद्धा आकर्षित करते. दरवर्षी, कार्तिक पौर्णिमेच्या शुभ काळात, एक भव्य जत्रा भरते, ज्यात भाविकांचा मोठा समुदाय जमतो. भक्तांमध्ये अशी दृढ श्रद्धा आहे की भाथीजी महाराजांची प्रार्थना केल्याने साप आणि विंचू यांच्या विषारी दंशापासून दैवी संरक्षण मिळते.

भाथीजी महाराज हे गुजरातमध्ये एक प्रसिद्ध लोकदेवता आहेत, ज्यांना गायींचे रक्षण करण्यासाठी आपले प्राण अर्पण करणारे वीर योद्धा म्हणून पूजले जाते. सोळाव्या शतकाच्या दुसऱ्या दशकात, गुजरात सल्तनतची स्थिरता डळमळीत होऊ लागली, ज्यामुळे मुघल सम्राट हुमायूने १५३५ मध्ये या प्रदेशावर आक्रमण केले. त्यानंतर १५७३ पर्यंत मुघलांची आक्रमणे सुरूच राहिली, जेव्हा सम्राट अकबराने मुजफ्फर शाह तिसरा याचा पराभव करून गुजरात जिंकले. याच ऐतिहासिक उलथापालथीच्या काळात, १५४४ साली, भाथीजी महाराजांचा जन्म फागवेल येथे झाला असे मानले जाते.

स्थानिक इतिवृत्तानुसार, सुमारे पाच शतकांपूर्वी, फागवेलवर राठोड कुळातील क्षत्रिय राजा तख्तसिंहजी राज्य करत होते. त्यांनी चिखलोड गावातील राजघराण्यातील कुलीन स्त्री अक्कलबा यांच्याशी विवाह केला होता. या जोडप्याला चार अपत्ये होती: दोन मुली, सोनबा आणि बिंजीबा आणि दोन मुलगे, हाथीजी आणि भाथीजी. भाथीजींचा जन्म विक्रम संवत १६०० मध्ये कार्तिक शुद्ध एकम (कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षाचा पहिला दिवस) रोजी झाला. ते अवघे पाच आठवड्यांचे असताना, त्यांच्या कपाळावर नागाच्या फण्यासारखे चिन्ह दिसले. बालपणापासूनच निर्भय आणि विलक्षण तेजस्वी असलेले भाथीजी आपल्या लोकांच्या सुख-दुःखात सहभागी होत असत. त्यांना सर्पदेवतेचे मर्त्य रूप मानले जात असे. अनेक कथांमध्ये त्यांनी असंख्य सापांचे प्राण कसे वाचवले आणि सर्पदंशाने पीडित लोकांना कसे बरे केले, याचे वर्णन आहे. त्यांचे लग्न दुतालच्या कंकुबा यांच्याशी ठरले होते. तथापि, लग्नाच्या फेऱ्या सुरू असतानाच, त्यांना बातमी मिळाली की कपडवंज येथील एका मुस्लिम आक्रमणकर्त्याने गावातील गुरांना लुटले आहे. एका क्षणाचाही विलंब न करता, त्यांनी विवाह विधी सोडून आपली तलवार घेतली आणि शत्रूचा सामना करण्यासाठी घोड्यावर स्वार झाले. युद्धाच्या धामधुमीत, एका शत्रू सैनिकाने त्यांच्या पाठीमागून वार केला, ज्यामुळे त्यांचे मस्तक शरीरापासून वेगळे झाले. तरीही, चमत्कारीक धैर्याचे प्रदर्शन करत, त्यांचे धड लढत राहिले. ते अशाच शिरहीन अवस्थेत, शेवटचा शत्रू पराभूत होईपर्यंत आणि गायी मुक्त होईपर्यंत आपली तलवार चालवत राहिले. हे युद्ध फागवेलपासून सुमारे ६ ते ७ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या ‘खाखरिया जंगलात’ झाले. या रणांगणावर एक जुनी विहीर अजूनही आहे, जिथे भाथीजी महाराजांनी संघर्षादरम्यान पाणी प्यायले असे म्हटले जाते. त्यांच्या हौतात्म्यानंतर, सती कंकुबा यांनी स्वतःला चितेवर समर्पित केले. त्या दिवसापासून, ‘गौ-रक्षे’साठी (गायींच्या संरक्षणासाठी) केलेल्या त्यांच्या सर्वोच्च त्यागामुळे भाथीजींना लोकदेवता म्हणून पूजले जाते. सौराष्ट्रातील राठोड राजपूत त्यांना आपले कुलदैवत मानतात.

भाथीजी महाराजांचे प्रसिद्ध मंदिर फागवेल गावाच्या मध्यभागी आहे. आजूबाजूच्या परिसरात अनेक दुकाने आहेत, जिथे पूजेचे साहित्य मिळते. या दुमजली मंदिराची स्थापत्य रचना मुख्य सभामंडप आणि गर्भगृह अशी आहे. बंदिस्त सभामंडपात नक्षीदार खांब आहेत आणि छतही उत्कृष्ट कलाकुसरीने सुशोभित केलेले आहे. गर्भगृहात, भाथीजी महाराजांची तलवार आणि ढाल घेतलेली प्रतिमा आहे. त्यांच्या मूर्तीसोबत सती कंकुबा, माता कालका माता, भगवान कृष्ण, हनुमानजी आणि अनेक सर्प प्रतिमा आहेत. याशिवाय, मंदिरात एक प्राचीन शिवलिंग आणि एक दगडी सर्प मूर्ती आहे.

भक्त सकाळी ५ ते रात्री ९ वाजेपर्यंत मंदिरात दर्शन घेऊ शकतात. दररोज सकाळी ५ आणि सायंकाळी ६ वाजता ‘आरती’ होते. येथे अनेक धार्मिक उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. कार्तिक शुद्ध एकम रोजी भाथीजी महाराजांचा वाढदिवस हा मुख्य उत्सव असतो, जो भव्य उत्सव आणि जत्रेने साजरा केला जातो. कार्तिक शुद्ध पौर्णिमा, कार्तिक वद एकम, कार्तिक वद पंचम आणि मार्गशीर्ष शुद्ध पौर्णिमा या दिवशीही सार्वजनिक जत्रा भरतात. मंदिराचा ‘प्राण-प्रतिष्ठा’ (अभिषेक) वर्धापनदिन माघ शुद्ध दशमीला साजरा केला जातो. गुजरात आणि राजस्थानमधील अनेक भक्त या कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होतात. कार्तिक पौर्णिमेला ‘देव दिवाळी’ असेही म्हणतात. या दिवशी, फागवेल येथे दोन दिवसांची मोठी जत्रा भरते, ज्यात विशेष प्रार्थना आणि भजने गायली जातात. गुजरात, राजस्थान आणि मध्य प्रदेशातील भाविक या उत्सवात सहभागी होतात. असे मानले जाते की भगवान विष्णूचा मत्स्य (मासा) अवतार कार्तिक पौर्णिमेला प्रकट झाला होता. कार्तिक शुद्ध द्वितीयेला, नडियाद तालुक्यातील महामदपुरा आणि महेमदाबाद तालुक्यातील कानीज येथेही भाथीजींना समर्पित जत्रा भरतात. या काळात, तुळशी विवाह सोहळाही मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. नवस पूर्ण झाल्यावर, भक्त मंदिरात नारळ अर्पण करतात. जत्रेतील भव्य आतषबाजी हे पर्यटकांसाठी एक प्रमुख आकर्षण आहे.

उपयुक्त माहिती 

  • कपडवंजपासून २५ किमी आणि खेडापासून ६६ किमी अंतरावर आहे.
  • कठलाल येथून GSRTC बस सुविधा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या पार्किंग परिसरात पोहोचू शकतात.
  • जवळपास निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय, मोबा: ९७२३६२७१९३; अभयसिंह नानाभाई राठोड, विश्वस्त, मोबा: ९८२४४३०५०४
Back To Home