സിദ്ധേശ്വർ മഹാദേവ ക്ഷേത്രം

പിഷോർ, താലൂക്ക് കണ്ണാട്, ജില്ല ഛത്രപതി സംഭാജിനഗർ

സിദ്ധികളുടെ (ദിവ്യശക്തികൾ) അധിപൻ എന്നാണ് സിദ്ധേശ്വർ എന്ന വാക്കിനർത്ഥം. ഭഗവാൻ ശിവനെ സിദ്ധേശ്വരനായി ആരാധിക്കുന്നു. രാജ്യത്തുടനീളമുള്ള വിവിധ സിദ്ധേശ്വര ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഒന്ന് പിഷോറിലാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ഈ ക്ഷേത്രം സ്ഥാപിതമായ കൃത്യമായ തീയതി അജ്ഞാതമാണ്. എന്നിരുന്നാലും, ഇതിന്റെ വാസ്തുവിദ്യാ ശൈലിയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ, ഇത് പതിനൊന്ന് മുതൽ പതിമൂന്ന് വരെ നൂറ്റാണ്ടുകളിലേതാണെന്ന് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഈ കാലയളവിൽ, മഹാരാഷ്ട്രയിലുടനീളം ഭൂമിജ ശൈലിയിലുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങൾ വ്യാപകമായി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. നാഗര, ദ്രാവിഡ വാസ്തുവിദ്യകളുടെ സവിശേഷതകൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഈ ശൈലി സിദ്ധേശ്വര ക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നുണ്ട്.

ഭഗവാൻ ശിവന്റെ ഈ രൂപത്തെക്കുറിച്ച് പുരാണങ്ങളിൽ പല ഐതിഹ്യങ്ങളും വിവരിക്കുന്നുണ്ട്. അത്തരമൊരു കഥയനുസരിച്ച്, പുരാതന കാലത്ത് ആര്യവർത്തത്തിൽ അശ്വശിരൻ എന്നൊരു രാജാവ് ഭരണം നടത്തിയിരുന്നു. രാജയജ്ഞം അനുഷ്ഠിച്ചതിലൂടെ അദ്ദേഹം ദിവ്യശക്തികൾ നേടിയിരുന്നു. ഒരിക്കൽ, കപിലമുനിയും ജൈഗീഷവ്യ മുനിയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജ്യത്ത് എത്തിച്ചേർന്നു. ആ സമയത്ത്, പ്രപഞ്ചത്തിലെ പരമോന്നത ശക്തി ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു, എന്നിട്ടും എന്തുകൊണ്ടാണ് ആരും അദ്ദേഹത്തെ വണങ്ങാത്തതെന്ന് രാജാവ് ചോദിച്ചു. ഇതിനു മറുപടിയായി, “ഇത് നിങ്ങളോട് ആരാണ് പറഞ്ഞത്?” എന്ന് ആ രണ്ട് മുനിമാരും ചോദിക്കുകയും, രാജസഭയിൽ വെച്ചുതന്നെ ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിനോടൊപ്പം പ്രപഞ്ചം മുഴുവൻ ദർശിക്കാൻ രാജാവിന് അവസരം നൽകുകയും ചെയ്തു. അവരുടെ ദിവ്യശക്തിയിൽ അത്ഭുതപ്പെട്ട രാജാവ്, എങ്ങനെയാണ് അവർക്ക് ഇത്രയും സിദ്ധി ലഭിച്ചതെന്ന് ചോദിച്ചു. അപ്പോൾ മുനിമാർ സിദ്ധേശ്വർ മഹാദേവന്റെ കഥ വിവരിക്കുകയും, അദ്ദേഹത്തെ ആരാധിക്കുന്നത് അമാനുഷിക ശക്തികൾ കൈവരിക്കാൻ സഹായിക്കുമെന്ന് വിശദീകരിക്കുകയും ചെയ്തു.

പുരാണങ്ങൾ അനുസരിച്ച്, സ്വയംഭൂ ലിംഗം അഥവാ സ്വയംഭവിച്ച ശിവലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചിട്ടുള്ള അറുപത്തിയെട്ട് സ്ഥലങ്ങളെയാണ് സംസ്കൃത പദമായ സിദ്ധേശ്വർ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ഈ ലിംഗം സ്വാഭാവികമായി ഉണ്ടായതും അനാദികാലം മുതൽ നിലനിൽക്കുന്നതുമായതിനാൽ ഏറ്റവും പവിത്രമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഈ കാരണത്താൽ, ഇതിന് കേടുപാടുകൾ സംഭവിച്ചാലും പുനഃപ്രതിഷ്ഠയുടെ ആവശ്യമില്ല. രാജ്യത്തുടനീളം സിദ്ധേശ്വര രൂപത്തിലുള്ള ഭഗവാൻ ശിവന്റെ നിരവധി ക്ഷേത്രങ്ങളുണ്ട്. ഏറ്റവും ഉയരമുള്ള ശിവലിംഗം അരുണാചൽ പ്രദേശിലെ ഹപോലി നഗരത്തിലാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്, ഇത് സിദ്ധേശ്വർ ക്ഷേത്രം എന്നറിയപ്പെടുന്നു. മറാത്ത്‌വാഡയിലെ ടോക്ക കായ്‌ഗാവിലും പുരാതനമായ ഒരു സിദ്ധേശ്വർ ക്ഷേത്രമുണ്ട്. പിഷോറിലെ മഹാദേവ ക്ഷേത്രവും ഒരു സിദ്ധേശ്വർ ക്ഷേത്രമാണ്, ഇത് വാസ്തുവിദ്യാ ശൈലിയുടെ മികച്ച ഉദാഹരണമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഇത് രത്നേശ്വർ ക്ഷേത്രം എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.

പിഷോർ ഗ്രാമത്തിന്റെ മധ്യഭാഗത്ത് ഉയരമുള്ളതും നിരപ്പായതുമായ കുന്നിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഈ ക്ഷേത്രം ‘കൽമഹാദേവ ക്ഷേത്രം’ എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. മഹാദേവ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രവേശന കവാടത്തിന് സമീപം നന്ദി മണ്ഡപമുണ്ട്, അതിൽ ഒരൊറ്റ കല്ലിൽ കൊത്തിയെടുത്ത നന്ദിയുടെ വിഗ്രഹമുണ്ട്. ഒരു പടി കയറിയാൽ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ദർശന മണ്ഡപത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാം. ഈ മണ്ഡപത്തിൽ നാല് കൊത്തുപണികളുള്ള തൂണുകളും ഭക്തർക്ക് ഇരിക്കാൻ ഇരുവശത്തുമായി കക്ഷാസനങ്ങൾ എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന കൽബഞ്ചുകളും ഉണ്ട്. ഈ ഉയർന്ന ബഞ്ചുകളുടെ പിൻഭാഗം കാരണം, താഴത്തെ പകുതി മറഞ്ഞിരിക്കുകയും മുകൾഭാഗം തുറന്നിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ഈ ഘടനയെ അർദ്ധ-തുറന്ന മണ്ഡപം എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ഇതിനപ്പുറം അടച്ചിട്ട സഭാ മണ്ഡപമുണ്ട്. ഈ മണ്ഡപത്തിൽ വശങ്ങളിലെ ഭിത്തികളും കുറച്ചു ദൂരത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്ന കൽത്തൂണുകളും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഈ തൂണുകൾ സങ്കീർണ്ണമായ കൊത്തുപണികളാൽ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു. അവ അടിഭാഗത്ത് ചതുരവും മധ്യഭാഗത്ത് കൊത്തുപണികളോടുകൂടിയതും മുകൾഭാഗത്ത് വട്ടത്തിലുമാണ്. ഈ തൂണുകളിലൊന്നിൽ, ഭഗവാൻ കൃഷ്ണൻ തന്റെ ചെറുവിരലിൽ ഗോവർദ്ധന പർവ്വതം ഉയർത്തുന്ന രംഗം ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.

തൂണുകളിൽ വിവിധ സംഗീതോപകരണങ്ങൾ വായിക്കുന്ന സുരസുന്ദരിമാർ, യക്ഷന്മാർ, ഉപദേവതകൾ എന്നിവരുടെ കൊത്തുപണികളോടുകൂടിയ ഉയർന്ന റിലീഫ് രൂപങ്ങൾ ആലേഖനം ചെയ്തിരിക്കുന്നു.

ഈ തൂണുകളിലെല്ലാം ‘പാൽഗൈ’ എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന വൃത്താകൃതിയിലുള്ളതും പരന്നതും കുറഞ്ഞ ഉയരമുള്ളതുമായ ഒരു ഭാഗമുണ്ട്, അതിനു മുകളിൽ തൂണുകൾ ‘തരംഗഹസ്ത’ത്തിന്റെ ആകൃതി സ്വീകരിക്കുന്നു. തൂണുകൾ ബീമുകളുമായി ചേരുന്നിടത്ത്, ഭാരം ഒരൊറ്റ ബിന്ദുവിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാതിരിക്കാൻ അധിക അടയാളങ്ങൾ പോലെ തോന്നിക്കുന്ന ചെറിയ തൂണുകൾ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇവയെ തരംഗഹസ്തം എന്ന് വിളിക്കുന്നു. അവയിൽ കീചക രൂപങ്ങൾ കൊത്തിവെച്ചിരിക്കുന്നു. കീചകർ എന്നാൽ വലിയ കണ്ണുകളും ചുരുണ്ട മുടിയുമുള്ള, വയറുന്തി നിൽക്കുന്ന ചെറിയ യക്ഷന്മാരാണ്. ഈ ശില്പത്തിൽ, അവർ ഇരു കൈകളും കൊണ്ട് മുകളിലെ ബീമിനെ താങ്ങിനിർത്തുന്നതായി കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ കീചകരാണ് ഈ ക്ഷേത്രം പോസ്റ്റ്-ചാലൂക്യ കാലഘട്ടത്തിലേതാണെന്ന് ഉറപ്പിക്കുന്നത്. സഭാ മണ്ഡപത്തിലെ കൽത്തൂണുകളും കൊത്തുപണികൾ ചെയ്തവയാണ്. ഉൾഭാഗത്തെ മേൽക്കൂര കരോടക വിതാന രീതി പിന്തുടർന്ന് ചിരട്ടയുടെ ആകൃതിയിൽ വൃത്താകൃതിയിലാണ് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്.

ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെ പ്രവേശന കവാടം പഞ്ചദ്വാർഷാഖിയ ആണ്, അതായത് ഇതിന് അഞ്ച് ചട്ടക്കൂടുകൾ ഉണ്ട്. ഈ വാതിൽ ചട്ടക്കൂടുകളിൽ അങ്ങേയറ്റം സൂക്ഷ്മമായ കരകൗശലവിദ്യയും ശില്പങ്ങളും കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്. ഒരു ചട്ടക്കൂടിൽ വിവിധ സംഗീതോപകരണങ്ങൾ വായിക്കുന്ന സുരസുന്ദരിമാരുടെ ചിത്രങ്ങളുണ്ട്. ഈ ചട്ടക്കൂടുകളുടെയെല്ലാം താഴത്തെ ഭാഗത്ത് വിവിധ ദേവതകളുടെ രൂപങ്ങൾ കൊത്തിവെച്ചിരിക്കുന്നു. ചട്ടക്കൂടിന് മുകളിലുള്ള ഉമ്മരപ്പടിയുടെ മധ്യഭാഗത്ത് ഗണപതി ഭഗവാന്റെ വിഗ്രഹമുണ്ട്. ചട്ടക്കൂടിന് മുകളിലുള്ള ബീമിൽ എണ്ണവിളക്കിന്റെ ആകൃതിയിലുള്ള ഒരു ‘കപോതം’ ഉണ്ട്. ക്ഷേത്ര വാസ്തുവിദ്യയിൽ, മേൽക്കൂരയിൽ നിന്ന് വെള്ളം ഒഴുക്കിവിടാൻ രൂപകൽപ്പന ചെയ്തിട്ടുള്ള ഓടകളെ കപോതം എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ചട്ടക്കൂടിന് മുകളിലുള്ള ഭിത്തിയുടെ ഭാഗത്തെ ഉത്തരരംഗ് എന്ന് വിളിക്കുന്നു, അതിൽ വിവിധ ദേവതകളുടെ രൂപങ്ങൾ കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്. പ്രവേശന കവാടത്തിന് മന്ദാരകം എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഉയർന്ന ഉമ്മരപ്പടിയുണ്ട്, അതിൽ ഒരു കീർത്തിമുഖം കൊത്തിവെച്ചിരിക്കുന്നു. മന്ദാരകത്തിന് മുന്നിലായി അർദ്ധവൃത്താകൃതിയിലുള്ള പടിയായ അർദ്ധചന്ദ്രശിലയുണ്ട്. അവിടെ നിന്ന് താഴേക്ക് ഇറങ്ങിയാൽ ഗർഭഗൃഹത്തിലെത്താം. ചതുരാകൃതിയിലുള്ള ഗർഭഗൃഹത്തിൽ ഒരു ശിവപിണ്ഡി പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ലിംഗഭാഗം ഒഴികെ, ഈ ശിവപിണ്ഡി അലങ്കാരപ്പണികളുള്ള ലോഹത്തകിട് കൊണ്ട് പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

പുറത്തുനിന്ന് നോക്കുമ്പോൾ, വിവിധ അറകൾ ചേർത്തുവെച്ച് നിർമ്മിച്ചതുപോലെയാണ് ക്ഷേത്രം കാണപ്പെടുന്നത്. ഇതിന് ഉയർന്ന അധീഷ്ഠാനം അഥവാ പീഠമുണ്ട്. അതിനു മുകളിൽ വിവിധ വലിയ തൂണുകൾ ചേർത്തുവെച്ച് നിർമ്മിച്ചതുപോലെ തോന്നിക്കുന്ന ഭിത്തിയുണ്ട്. ഈ ഭിത്തിയും സങ്കീർണ്ണമായി കൊത്തിവെച്ചിട്ടുള്ളതാണ്. ക്ഷേത്രപരിസരത്ത് പുരാതനമായ വിഠൽ-രുക്മിണി ക്ഷേത്രമുണ്ട്. വാസ്തുവിദ്യയുടെ മികച്ച മാതൃകയായ ഈ ക്ഷേത്രം ഭക്തരോടൊപ്പം നിരവധി പണ്ഡിതന്മാരും സന്ദർശിക്കാറുണ്ട്.

ഉപയോഗപ്രദമായ വിവരങ്ങൾ:

• കണ്ണാഡിൽ നിന്ന് ഇരുപത്തിയേഴ് കി.മീ. ദൂരത്തിലും ഛത്രപതി സംഭാജിനഗറിൽ നിന്ന് അറുപത് കി.മീ. ദൂരത്തിലുമാണ് ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്
• ചാലിസ്ഗാവ്, കണ്ണാഡ് എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്ന് എസ്.ടി. ബസ് സർവീസ് ലഭ്യമാണ്
• സ്വകാര്യ വാഹനങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിൽ എത്തിച്ചേരാം
• ഈ പ്രദേശത്ത് താമസ സൗകര്യമോ ഭക്ഷണ സൗകര്യമോ ലഭ്യമല്ല
• ബന്ധപ്പെടുക: പൂജാരി, മൊബൈൽ ൯൧൭൫൯൧൨൬൭൩