श्री स्वामीनारायण मंदिर

बोचासण, ता. बोरसद, जि. आणंद

आणंद जिल्ह्यातील बोरसद तालुक्यात स्थित श्री स्वामीनारायण मंदिर, बोचासण हे श्रद्धा, संस्कृती आणि गुरु-शिष्य परंपरेचे जागतिक केंद्र मानले जाते. भगवान स्वामीनारायण यांच्या पावन स्पर्शाने पुनीत झालेल्या याच भूमीवर बोचासणवासी श्री अक्षर पुरुषोत्तम स्वामीनारायण संस्थेचे पहिले भव्य मंदिर स्थापन झाले. येथूनच या संप्रदायाचा जगभर विस्तार सुरू झाला. परिणामी, भक्तांच्या नजरेत या स्थळाला अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त झाले आहे. सव्वाशे वर्षांची प्रदीर्घ परंपरा लाभलेले हे मंदिर प्राचीन भारतीय वास्तुकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. जगभरातील हजारो भाविक नियमितपणे या पवित्र तीर्थक्षेत्राला भेट देतात.

मंदिराचा ऐतिहासिक प्रवास स्वामी सहजानंद, ज्यांचे मूळ नाव घनश्याम पांडे होते, त्यांच्या बालपणापासून सुरू होतो. त्यांचा जन्म २ एप्रिल १७८१ रोजी उत्तर प्रदेशातील गोंडा जिल्ह्यातील छपैया गावात झाला. वयाच्या अकराव्या वर्षी त्यांनी घर सोडले आणि संपूर्ण भारतभर प्रवास केला. या काळात त्यांना नीलकंठ वर्णी म्हणून ओळखले जात असे. सात वर्षांच्या या खडतर प्रवासानंतर ते गुजरातमध्ये आले, जिथे त्यांची भेट उद्धव संप्रदायाचे प्रमुख रामानंद स्वामींशी झाली. रामानंद स्वामींनी त्यांना दीक्षा दिली आणि दोन नावे प्रदान केली – सहजानंद स्वामी आणि नारायण मुनी. आपल्या गुरूंच्या निधनानंतर, त्यांनी आपल्या अनुयायांना ‘स्वामीनारायण’ हा ‘महामंत्र’ दिला आणि तेव्हापासून ते याच नावाने ओळखले जाऊ लागले.

भगवान स्वामीनारायण यांनी आपल्या आयुष्यात एकूण ३२ वेळा बोचासण गावाला भेट दिली होती. १७९९ मध्ये, नीलकंठ वर्णीच्या रूपात त्यांनी प्रथम बोचासण गावात प्रवेश केला आणि स्थानिक श्री राम मंदिरात आरती केली. त्यावेळी, त्यांचे दिव्य तेज पाहून काशीदास मोटा नावाच्या स्थानिक भक्ताने त्यांना कायमचे गावात राहण्यासाठी हृदयपूर्वक विनंती केली. ही विनंती मान्य करून, नीलकंठ वर्णी यांनी वचन दिले की, ‘भविष्यात, मी माझ्या श्रेष्ठ भक्तासह येथे कायमचा वास्तव्य करेन.’ भगवान स्वामीनारायण यांनी १८०९ मध्ये करियाणी येथे आणि १८१६ मध्ये वडताळ येथे काशीदास यांना मंदिर बांधण्याचे वचन पुन्हा दिले. १८२२ मध्ये, अहमदाबादच्या काळूपुर मंदिरात नर-नारायण मूर्तींच्या प्रतिष्ठापनेदरम्यान, त्यांनी स्पष्ट विधान केले: ‘भविष्यात, तुमच्या गावात वेगळ्या नावाच्या मूर्तींची प्रतिष्ठापना होईल.’ जरी त्यांनी १८३० मध्ये देह ठेवला, तरी त्यांनी दिलेले वचन त्यांच्या शिष्यांनी पुढे चालवले.

या ऐतिहासिक वारशाचा पुढचा टप्पा शास्त्रीजी महाराज यांच्या रूपात समोर आला. ३१ जानेवारी १८६५ रोजी माहेलाव येथे जन्मलेल्या शास्त्रीजी महाराजांचे बालपणीचे नाव डुंगर भक्त होते. १९०५ मध्ये, त्यांनी वडताळ येथील मूळ संप्रदायाचा त्याग केला आणि अक्षर-पुरुषोत्तम उपासनेच्या प्रसारासाठी स्वतंत्र कार्य सुरू केले. भगवान स्वामीनारायण यांनी काशीदास मोटा यांना दिलेल्या वचनाची पूर्तता करण्यासाठी, त्यांनी बोचासण येथे मंदिर बांधण्याचा निर्णय घेतला. ५ जून १९०७ रोजी, शास्त्रीजी महाराजांनी अक्षर आणि पुरुषोत्तम यांच्या मूर्तींची प्रतिष्ठापना करून हे ऐतिहासिक कार्य पूर्ण केले.

धार्मिक आणि आध्यात्मिक संदर्भांचा विचार करता, हे मंदिर अक्षर-पुरुषोत्तम सिद्धांताचे मुख्य केंद्र मानले जाते. या उपासना पद्धतीत, भगवान स्वामीनारायण यांची परमात्मा म्हणून आणि गुणातीतानंद स्वामींची त्यांचे श्रेष्ठ भक्त, म्हणजेच अक्षराब्रह्म म्हणून पूजा केली जाते. मोक्ष प्राप्त करण्यासाठी, भक्ताने प्रथम ब्रह्मरूप होणे आवश्यक आहे आणि या स्थितीपर्यंत पोहोचण्यासाठी जिवंत गुरूंचे मार्गदर्शन आवश्यक आहे. या सिद्धांताचा उल्लेख ‘वचनामृत’ आणि ‘स्वामिनी वातो’ या ग्रंथांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर आढळतो.

बोचासण मंदिराशी संबंधित अनेक पौराणिक कथा आणि दंतकथा संप्रदायात सांगितल्या जातात. त्यापैकी, मंदिराच्या पायाभरणीसाठी उत्खनन सुरू असताना जमिनीखाली सोन्या-चांदीने भरलेले हंडे सापडल्याची कथा प्रचलित आहे. ही संपत्ती पाहून भक्तांना वाटले की आता मंदिराच्या कामासाठी पैशांची कमतरता भासणार नाही. त्यांनी ही माहिती शास्त्रीजी महाराजांना दिली. शास्त्रीजी महाराजांनी ती संपत्ती स्वीकारण्यास नकार दिला आणि ते हंडे पुन्हा जमिनीत गाडून टाकण्याचे निर्देश दिले. त्यांची उदात्त दृष्टी अशी होती की मंदिराचा पाया संपत्तीपेक्षा शुद्ध भक्तीवर आधारित असावा.

मंदिराच्या बांधकामादरम्यान, विरोधकांनी अडथळे निर्माण करण्यासाठी हिरा मुखी नावाच्या एका त्रासदायक माणसाला पाठवले होते. एकदा, हिरा मुखीने साधूंना जेवणाचा आग्रह केला. मात्र, शास्त्रीजी महाराजांनी ते स्वीकारले नाही आणि त्याला त्याच्या अनैतिक सवयी सोडून सत्संगी बनण्याचे आवाहन केले. शास्त्रीजी महाराजांच्या आध्यात्मिक तेजामुळे हिरा मुखीच्या हृदयात परिवर्तन झाले आणि तो स्वतः संप्रदायाचा निष्ठावान अनुयायी बनला. प्रतिष्ठापनेच्या वेळी, गुणातीतानंद स्वामींची मूर्ती योग्य ठिकाणी बसवणे तांत्रिकदृष्ट्या कठीण झाले होते. शास्त्रीजी महाराजांनी मूर्तीसमोर प्रार्थना केली आणि त्यानंतर, भक्तांना अनुभव आला की मूर्ती अत्यंत सहजपणे आपल्या जागी विराजमान झाली. या सर्व घटनांमुळे या मंदिराला एक विशेष आध्यात्मिक आभा प्राप्त झाली आहे.

बोचासण गाव मध्य गुजरातमधील सुपीक प्रदेशात वसलेले आहे आणि या गावाचा इतिहास अत्यंत प्राचीन आहे. गावाच्या सीमेवर असलेल्या ‘युगपुरुष प्रवेशद्वारा’वरून या मंदिराच्या भव्यतेची कल्पना येते. या भव्य प्रवेशद्वारापासून मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी मार्ग आहे. हे मंदिर भक्त निवासाच्या इमारतींच्या तटबंदीने वेढलेले आहे आणि या इमारतींमधूनच मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश करण्यासाठी भव्य प्रवेशद्वारे आहेत. येथील भक्तनिवासात शेकडो भाविकांच्या राहण्याची उत्तम सोय उपलब्ध आहे. मंदिराच्या परिसरात अन्नक्षेत्र कार्यरत आहे. येथे दररोज अन्नदान केले जाते. तटबंदीतील प्रवेशद्वाराचे लाकडी दरवाजे धातूच्या पत्र्यांनी मढवलेले आहेत. मंदिराप्रमाणेच येथील भक्तनिवास आणि युगपुरुष हॉल देखील शिल्पकलेने समृद्ध आहेत. इमारतींच्या भिंती, दरवाजे आणि गवाक्षांवर अद्वितीय कोरीवकाम केलेले आहे.

या मंदिराची वास्तुकला भारतीय वास्तुकलेच्या नागर शैलीचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते. हे मंदिर संगमरवर आणि राजस्थानच्या गुलाबी वाळूच्या दगडाचा वापर करून घडवले गेले आहे. सुमारे सव्वाशे वर्षे जुने असलेले हे मंदिर शेकडो खांबांवर उभे असून एखाद्या भव्य राजवाड्यासारखे दिसते. मंदिराच्या खांबांवर आणि त्यावरील कमानींवर, तसेच मंदिराच्या भिंतींवर विविध देवता, यक्ष, गंधर्व आणि सुरसुंदरींच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. या बांधकामात कुठेही लोखंड किंवा पोलादाचा वापर केलेला नाही. मंदिराच्या आतील भागासोबतच बाहेरील भिंतीही शिल्पकलेच्या सौंदर्याने नटलेल्या आहेत. मुखमंडपातून प्रवेश केल्यावर सभामांडपात पोहोचता येते. या सभामांडपाचे छत घुमटाकार असून त्यावर नर्तकी आणि पौराणिक दृश्यांचे कोरीव काम केलेले आहे. स्वामीनारायण संप्रदायाचे महत्त्व अधोरेखित करणारी आणि स्वामींच्या जीवनातील विविध प्रसंगांचे चित्रण करणारी चित्रे सभामांडपाच्या भिंतींवर लावलेली आहेत.

या मंदिरात तीन गर्भगृहे आहेत. मध्यभागी असलेल्या मुख्य गर्भगृहात अक्षर-पुरुषोत्तम महाराजांची प्रतिष्ठापना करण्यात आली आहे. यामध्ये भगवान स्वामीनारायण आणि त्यांचे सर्वश्रेष्ठ भक्त गुणातीतानंद स्वामी यांच्या मूर्ती विराजमान आहेत. संपूर्ण संप्रदायातील हे पहिलेच मंदिर आहे जिथे या दोन्ही मूर्तींची मध्यभागी एकत्रितपणे प्रतिष्ठापना करण्यात आली आहे. या मुख्य गर्भगृहाच्या डाव्या बाजूला हरिकृष्ण महाराज आणि लक्ष्मी-नारायण यांच्या मूर्ती आहेत, तर उजव्या बाजूच्या गर्भगृहात भगवान स्वामीनारायण यांच्या बालरूपाची, म्हणजेच श्री घनश्याम महाराज यांची मूर्ती प्रतिष्ठित आहे.

या मुख्य मूर्तींशिवाय, मंदिर परिसरात इतर अनेक महत्त्वाची मंदिरे आहेत. त्यापैकी नीलकंठ वर्णी (भगवान स्वामीनारायण यांचे किशोरवयीन तपस्वी रूप) यांची मूर्ती वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. मंदिराच्या तळमजल्यावर ‘अक्षर भुवन’ आहे. संप्रदायाचे संस्थापक शास्त्रीजी महाराज आणि योगीजी महाराज यांच्या मूर्ती तिथे विराजमान आहेत. याच ठिकाणी भगवान स्वामीनारायण आणि गुरुपरंपरेतील संतांनी वापरलेल्या पवित्र वस्तू, ज्यांना ‘प्रसादी’ म्हणून ओळखले जाते, त्या अत्यंत काळजीपूर्वक जतन करून ठेवल्या आहेत. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराजवळ हनुमान आणि गणपतीच्या मूर्ती आहेत आणि मंदिर परिसराबाहेर हनुमानाचे एक जुने आणि लहान मंदिर आहे. नीलकंठ वर्णी यांनी त्यांच्या पहिल्या भेटीदरम्यान याच ठिकाणी मुक्काम केला होता. मंदिराच्या छतावर उंच शिखरे आहेत. या शिखरांच्या आमलकावर सुवर्णकलश आहेत.

मंदिरात वर्षभर अनेक उत्सव आणि पवित्र दिवस अत्यंत शिस्तबद्ध पद्धतीने साजरे केले जातात. गुरु पौर्णिमा आणि कार्तिक पौर्णिमा हे येथील मुख्य वार्षिक उत्सव आहेत. या प्रसंगी हजारो भाविक दर्शनासाठी येथे येतात. गुरु पौर्णिमेला गुरूंची विशेष पूजा आणि आरती केली जाते. कार्तिक पौर्णिमेला विशेष दीपोत्सव आयोजित केला जातो. यावेळी सुमारे एक लाख तेलाचे दिवे प्रज्वलित केले जातात, ज्यामुळे संपूर्ण परिसर प्रकाशाने उजळून निघतो. मंदिराच्या वर्धापन दिनाला ‘पाटोत्सव’ असे म्हणतात आणि या दिवशी मूर्तींना पवित्र जलाचा अभिषेक केला जातो. दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी देवाला विविध प्रकारचे खाद्यपदार्थ अर्पण केले जातात, ज्याला ‘अन्नकूट’ म्हणतात आणि याद्वारे देवाप्रती कृतज्ञता व्यक्त केली जाते. आषाढ महिन्यात हिंदोळा उत्सव साजरा केला जातो. या काळात देवाला विविध प्रकारच्या सुशोभित पाळण्यांत बसवून झुलवले जाते. उत्सवांच्या काळात धार्मिक वाचन, धार्मिक ग्रंथांचे निरूपण आणि प्रवचन आयोजित केले जाते. अशा प्रसंगी, उपस्थित भाविकांसाठी महाअन्नक्षेत्र चालवले जाते.

स्वामीनारायण मंदिरात दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांसाठी, प्रवेश सकाळी ७:३० ते दुपारी १२:०० वाजेपर्यंत आणि दुपारी ४:०० ते रात्री ८:१५ वाजेपर्यंत खुला असतो. देवांच्या विश्रांतीसाठी आणि ‘थाळ’ (नैवेद्य) अर्पण करण्यासाठी दुपारी १२:०० ते ४:०० या वेळेत मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार दर्शनासाठी बंद राहते. मंदिरात दररोज पाच आरत्या केल्या जातात. कार्यक्रमाची सुरुवात सकाळी ६:०० वाजता मंगला आरतीने होते. त्यानंतर सकाळी ७:३० वाजता श्रृंगार आरती आणि सकाळी ११:१५ वाजता राजभोग आरती होते. संध्याकाळी, सूर्यास्ताच्या वेळेनुसार साधारण ७:०० वाजता संध्या आरती केली जाते आणि दिवसाचा शेवटचा विधी, शयन आरती, रात्री ८:१५ वाजता संपन्न होतो.

उपयुक्त माहिती 

  • बोरसदपासून ६ किमी आणि आनंद शहरापासून २७ किमी अंतरावर स्थित आहे.
  • बोरसदला पोहोचण्यासाठी जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून एसटी (राज्य परिवहन) बस सुविधा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत येऊ शकतात.
  • परिसरात राहण्याची आणि न्याहारीची अनेक सोय उपलब्ध आहे.
  • संपर्क: मंदिर कार्यालय, दूरध्वनी : ०२६९७-२५२२०१, २५२२०२
Back To Home