श्री राम / सर्वधर्म समन्वय मंदिर

मांगळेश्वर, ता./जि. भरूच

ईश्वरी तत्त्व हे एकच आणि वैश्विक आहे. ‘श्रीमद्भगवद्गीते’मध्ये भगवान श्रीकृष्णांनी घोषित केले आहे की, ईश्वर (परमेश्वर) सर्व सजीवांच्या हृदयात वास करतो. प्रत्येक धर्म हा मुळात त्याच दिव्य तत्त्वाचा शोध आहे. परिणामी, ‘सर्वधर्म समभाव’ या संकल्पनेचा मूळ विचार हाच आहे की, सर्व धर्म समान आणि सत्य आहेत. या उदात्त तत्त्वज्ञानाचे पालन करून आणि सर्व पंथांबद्दल अगाध आदर व्यक्त करून, स्वामी संपूर्णानंद यांचा भरद्वाज आश्रम, मांगळेश्वर येथे ‘श्री राम सर्वधर्म समन्वय मंदिर’ स्थित आहे.

भारताच्या पवित्र भूमीतून उगम पावलेली विविध धार्मिक तत्त्वज्ञाने ईश्वराला सर्वव्यापी मानतात. प्रत्येक हृदयात तोच ईश्वर वास करत असल्याने, संपूर्ण मानवजात ही ईश्वराचीच संतती मानली जाते. जरी ईश्वरापर्यंत पोहोचण्याचे साधना मार्ग वेगळे असले, तरी ते शेवटी एकाच ध्येयाकडे नेतात. या वैचारिक दृष्टिकोनामुळे इतर धर्म आणि पंथांबद्दलचा सखोल आदर हा भारतीय वारशाचे एक वैशिष्ट्य बनला आहे. अनेक धर्मशास्त्रज्ञांनी असे प्रतिपादन केले आहे की, आध्यात्मिक पातळीवर सर्व धर्म समान आहेत. १८९३ मध्ये, स्वामी विवेकानंदांनी शिकागो येथील ‘जागतिक धर्म परिषदे’मध्ये भाषण करताना जगासमोर हिंदू धर्माचे श्रेष्ठत्व मांडले. त्यांनी आपल्या भाषणाची सुरुवात ‘अमेरिकेतील माझ्या प्रिय बंधू आणि भगिनींनो’ अशा शब्दांत करून बंधुभावाचे तत्त्व अधोरेखित केले.

त्याच भाषणात स्वामी विवेकानंद म्हणाले, ‘मला अशा धर्माचा अभिमान आहे, ज्याने जगाला सहिष्णुता आणि वैश्विक स्वीकृती शिकवली आहे. आम्ही केवळ वैश्विक सहिष्णुतेवरच विश्वास ठेवत नाही, तर आम्ही सर्व धर्मांचा सत्य म्हणून स्वीकार करतो.’ या शब्दांतून त्यांनी हिंदू धर्मातील अंगभूत सहिष्णुतेवर प्रकाश टाकला. त्यांचे गुरु रामकृष्ण परमहंस यांनीही सर्व धर्मांच्या समन्वयाचा आणि एकतेचा पुरस्कार केला. प्राचीन काळी कबीर आणि ऐतिहासिक काळात शिर्डीचे साईबाबा यांसारख्या संतांनी हा विचार प्रत्यक्ष कृतीत आणला. गुजरात आणि मध्य प्रदेशात लोकप्रिय असलेला प्रणामी संप्रदाय (निजानंद संप्रदाय) देखील धार्मिक सहिष्णुतेच्या महान तत्त्वाचे पालन करतो. गुजरातच्या मातीतील सुपुत्र महात्मा गांधी यांनी आपल्या आयुष्यातून शिकवले की, सर्व धर्मांप्रती सहिष्णुता आणि समानता असावी. असे म्हटले जाते की, त्यांचे विचार गुजरातमध्ये प्रचलित असलेल्या वैष्णव आणि प्रणामी संप्रदायांच्या मूल्यांमुळे घडले होते. गुजरातचे संत दादा भगवान यांनीही सर्व धर्मांबद्दल परस्पर आदर असावा, अशी शिकवण दिली. त्यांच्या शिकवणीनुसार, ‘लोकांनी देव आणि धर्माचे विभाजन केले आहे. केवळ एका देवाची निवड करण्याऐवजी, आपण सर्व धर्मांच्या मूळ तत्त्वांना समजून घेतले पाहिजे आणि त्यांचे पालन केले पाहिजे. सर्व देवतांनी आपल्याला आत्म्याचे आणि आत्मसाक्षात्काराचे महत्त्व सांगितले आहे.’ त्यांनी या विचारांवर आधारित अनेक मंदिरे उभारली. आधुनिक काळात, स्वामी संपूर्णानंद यांनी सर्वधर्म समन्वय मंदिराच्या माध्यमातून हा वारसा पुढे नेला.

स्वामी संपूर्णानंद बापू यांच्या सुरुवातीच्या जीवनाबद्दल फारशी माहिती उपलब्ध नाही. त्यांनी कधीही आपल्या संन्यासपूर्व नावाचा किंवा जन्मस्थानाचा उल्लेख केला नाही. मात्र, त्यांच्या संभाषणातून अनेकदा बनारस हिंदू विद्यापीठातील त्यांच्या शिक्षणाचा संदर्भ येत असे. असे सांगितले जाते की, तरुणपणी त्यांना गूढ शास्त्रांची मोठी ओढ होती. एकदा त्यांनी एका योगीला काच आणि पाती खाण्यासारखे चमत्कार करताना पाहिले. लोकांची प्रशंसा पाहून संपूर्णानंद यांनाही अशा कला शिकण्याची इच्छा झाली. महाविद्यालयीन शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर ते त्या योगींना भेटले, ज्यांनी त्यांना शिष्य म्हणून स्वीकारले. मात्र, गुरुंनी त्यांना क्षुल्लक चमत्कारांऐवजी दिव्य ज्ञान देण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी संपूर्णानंद यांना हिमालयातील देवप्रयाग येथील गोपाल गुहा येथील हनुमान मंदिरात पाठवले. तिथे, गुरुंच्या आज्ञेनुसार, संपूर्णानंद यांनी जवळजवळ सात ते आठ वर्षे गायत्री मंत्राचा जप केला. जेव्हा त्यांच्या आध्यात्मिक प्रश्नांची उत्तरे मिळाली नाहीत, तेव्हा त्यांनी ऋषिकेशमधील डिवाइन लाइफ सोसायटीचे स्वामी शिवानंद, सिद्ध संत काली कमलीवाले आणि पंजाबचे तपोवनजी यांसारख्या इतर ऋषींचा शोध घेतला. अनेक वर्षांनंतर त्यांची भेट निमा गुरुजींशी झाली, ज्यांनी त्यांना विष्णू सहस्रनामाचे पठण करण्यासाठी आणि भगवद्गीतेचा अभ्यास करण्यासाठी वृंदावनला पाठवले. गीतेच्या तत्त्वज्ञानाने स्वामी संपूर्णानंद यांचा आध्यात्मिक पाया भक्कम केला.

सत्याच्या शोधात भटकत असताना, १४ जानेवारी १९५४ रोजी त्यांची भेट एका थोर संतांशी झाली. जरी त्यांनी या गुरुंचे नाव कधीही सांगितले नाही, तरी त्यांनी या भेटीलाच आपल्या आध्यात्मिक प्रवासाची खरी सुरुवात मानले. त्या संतांच्या आज्ञेनुसार, त्यांनी वस्त्रे त्यागली, मौन व्रत धारण केले आणि दिगंबर अवस्थेत संपूर्ण भारतभर प्रवास केला. १९७२ मध्ये ते गुजरातमध्ये आले. अहमदाबाद ते वढवाण-सुरेंद्रनगर मार्गावर प्रवास करत असताना, ते एका इलेक्ट्रिकल सब-स्टेशनजवळील पाण्याच्या टाकीजवळ बसले होते. त्यांच्या संन्यासी रूपाने त्रासलेल्या काही स्थानिक लोकांनी त्यांना त्रास दिला, ज्यामुळे त्यांच्या डोक्याला दुखापत होऊन रक्त वाहू लागले. अशा अवस्थेत किशोरभाई त्रिवेदी नावाच्या एका भक्ताला ते सापडले. संपूर्णानंद मौनात असल्याने, त्यांनी खुणांच्या भाषेत संवाद साधला. किशोरभाईंनी त्यांना वढवाणला येण्याचे आमंत्रण दिले, जिथे भोगावो नदीच्या काठी असलेल्या ‘पोपटभाई संत कुटीर’मध्ये स्वामींनी आपला सत्संग सुरू केला आणि भक्तांशी फळ्यावर लिहून संवाद साधू लागले. कुवाडवा आणि बामणदोर येथे प्रवास केल्यानंतर, ते शेवटी नर्मदा नदीच्या काठी असलेल्या मांगळेश्वर गावात पोहोचले. त्यांनी स्मशानघाटाजवळील जमिनीवर भरद्वाज आश्रमाची स्थापना केली. येथे त्यांनी डोलुभा दरबार यांना दीक्षा दिली, जे पुढे गोपालनंद म्हणून ओळखले जाऊ लागले. गोपालनंद यांनी आश्रमाचा विकास केला आणि १९९९ मध्ये सर्वधर्म समन्वय मंदिराचे निर्माण केले.

भरद्वाज आश्रम नर्मदा नदीच्या काठी एका निसर्गरम्य ठिकाणी वसलेला आहे. आश्रमाला दोन प्रवेशद्वारे आहेत, ज्यातील उंच प्रवेशद्वारावर हनुमानाची मूर्ती विराजमान आहे. काही अंतरावर भव्य मंदिर उभे आहे, ज्यावर ‘श्री राम मंदिर – सर्वधर्म समन्वय’ असा फलक लावलेला आहे. हे मंदिर एका उंच जगतीवर (प्लॅटफॉर्म) बांधलेले आहे. मुख्य मंदिराच्या खाली श्री संकीर्तन मंदिर आहे. मुख्य मंदिराकडे जाण्यासाठी तेरा पायऱ्या आहेत, ज्यांच्या दोन्ही बाजूंना संकीर्तन हॉलसाठी येण्या-जाण्याचे मार्ग आहेत. या मार्गांच्या ओसरीवर गणपती आणि सिंहाच्या पितळी मूर्ती आहेत.

श्री राम – सर्वधर्म समन्वय मंदिराची वास्तुकला सभामंडप आणि गर्भगृह यांनी बनलेली आहे. हॉलच्या प्रवेशद्वारावर द्वारपालांच्या नक्षीदार मूर्ती आहेत. सभामंडप प्रशस्त असून तिथे संगमरवरी फरशी आणि भिंतींवर सजावटीचे कोनाडे आहेत. या कोनाड्यांमध्ये गौतम बुद्ध (बौद्ध धर्माचे संस्थापक), भगवान महावीर (जैन धर्माचे संस्थापक), गुरु नानक (शीख धर्माचे संस्थापक) आणि येशू ख्रिस्त (ख्रिश्चन धर्माचे संस्थापक) यांच्या संगमरवरी मूर्ती आहेत. त्याचप्रमाणे, एका कोनाड्यात पारशी धर्माचे संस्थापक झरथुष्ट्र यांचे चित्र आहे. इस्लाममध्ये मूर्तीपूजा निषिद्ध असल्याने, एका कोनाड्यात प्रेषित मुहम्मद यांच्या प्रतीकात्मक स्वरूपात कुराण शरीफमधील एका आयतीचा शिलालेख कोरलेला आहे. ही सूरह अन-नहल मधील आयत १६:९० आहे, ज्याचा अर्थ असा आहे: ‘निश्चितच, अल्लाह न्यायाचा, कृपेचा आणि नातेवाईकांशी उदारतेचा आदेश देतो. तो अश्लीलता, दुष्टता आणि आक्रमकता निषिद्ध करतो. तो तुम्हाला उपदेश करतो जेणेकरून तुम्ही बोध घ्याल.’ हॉलमध्ये गणपती आणि हनुमानाच्या मूर्तीही प्रतिष्ठित आहेत. डाव्या बाजूला, स्वामी संपूर्णानंद बापू आणि त्यांचे शिष्य गोपालनंद यांची छायाचित्रे एका चबुतऱ्यावर ठेवलेली आहेत, तसेच तिथे भारताचा नकाशा आहे, ज्यावर देशातील प्रमुख धर्मसंस्थापकांची चित्रे आहेत. गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या उंबरठ्यावर गणपतीची मूर्ती विराजमान आहे. आत, मध्यवर्ती गोलाकार चबुतऱ्यावर श्री राम आणि सीता यांच्या ‘अभय मुद्रा’ मधील संगमरवरी मूर्ती आहेत, ज्या रेशमी वस्त्रे आणि फुलांच्या माळांनी सजलेल्या असून त्यांच्यावर चांदीचा छत्र आहे. जवळच हनुमानाची एक छोटी मूर्ती आहे. मंदिराच्या सभामंडपावर पिरॅमिडच्या आकाराचे मोठे शिखर आहे, तर गर्भगृहावर उंच उरुशृंग शैलीचे शिखर आहे. शिखराच्या टोकावर गोलाकार आमलक आणि उंच कळस आहे, ज्याच्या शेजारी धर्मध्वज फडकत असतो.

भारद्वाज आश्रमात संत संपूर्णानंद यांचे भव्य समाधी मंदिर देखील आहे, जिथे एका विशाल हॉलच्या मध्यभागी खुल्या गर्भगृहात त्यांची संगमरवरी मूर्ती प्रतिष्ठित आहे. येथे गोपालनंद महाराज यांचीही मूर्ती प्रतिष्ठित आहे. याव्यतिरिक्त, आश्रमात संपूर्णानंद स्मारक मंदिर आणि मोठे श्री राम भोजनालय भवन आहे. आश्रम गोशाळेचे व्यवस्थापन करतो आणि नर्मदा परिक्रमावासीयांसाठी राहण्याची व भोजनाची सोय उपलब्ध करून देतो.

मुख्य वैशिष्ट्ये :

  • भरूचपासून १५ किमी अंतरावर
  • भरूचवरून एसटी (राज्य परिवहन) बस सुविधा उपलब्ध
  • खाजगी वाहने पार्किंगपर्यंत जाऊ शकतात
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे
  • संपर्क : मंदिर कार्यालय, फोन : (०२६४२) २८१४१६, ६९७८७०
Back To Home