श्री पंच महामंगलपुरी धाम

सय्यदवाडा, वरियाळी बाजार, सुरत, जिल्हा सुरत

श्री पंच महामंगलपुरी धाम हे प्रणामी संप्रदायाचे एक प्रतिष्ठित मंदिर आहे. हा संप्रदाय एकेश्वरवाद, समानता आणि धार्मिक सहिष्णुता या तत्त्वांवर आधारित एक आध्यात्मिक परंपरा आहे. हा संप्रदाय प्रामुख्याने भगवान श्रीकृष्णाच्या बालरूपाची उपासना करतो, जे त्यांच्या निरागसतेबद्दल आणि दिव्यत्वाच्या सखोल आदराचे प्रतीक आहे. प्रणामी परंपरेत ‘जागणी’ केंद्र म्हणून या मंदिराला एक अद्वितीय स्थान प्राप्त आहे. ‘जागणी’ या शब्दाचा अर्थ आत्म-जागृती, आध्यात्मिक उन्नती किंवा जीवाचे परमात्म्याशी होणारे सुसंवादी मिलन असा होतो. श्री ५ महामंगलपुरी धाम हे ऐतिहासिकदृष्ट्या ‘जागणी यात्रा’ (आध्यात्मिक जागृतीची यात्रा) सुरू होण्याचे उगमस्थान आहे, ज्याची सुरुवात प्रणामी धर्माचे संस्थापक महामती प्राणनाथ यांनी केली होती. याच ठिकाणी महामती प्राणनाथ यांचा राज्याभिषेक (गादी-अभिषेक) झाला होता, ज्यामुळे हे मंदिर या धर्माचा एक आधारस्तंभ मानले जाते. लोकमानसात ‘श्री कृष्ण प्रणामी मोठा मंदिर’ म्हणून ओळखले जाणारे हे मंदिर प्रणामी संप्रदायाच्या अनुयायांसाठी भक्ती आणि आध्यात्मिक जागृतीचे एक पवित्र केंद्र आहे.

प्रणामी संप्रदाय, ज्याला ‘निजानंद संप्रदाय’ असेही म्हणतात, याची स्थापना स्वामी देवचंद्र यांनी केली होती. त्यांचा जन्म ११ ऑक्टोबर १५८१ रोजी उमरकोट, सिंध येथे झाला होता. ही आध्यात्मिक परंपरा एकेश्वरवाद आणि एकतेवर भर देते आणि तिचे अनुयायी एकमेकांना ‘प्रणाम’ (एक आदरयुक्त अभिवादन) करून आपला परस्पर आदर आणि बंध व्यक्त करतात. या प्रथेमुळेच त्यांना ‘प्रणामी’ म्हटले जाऊ लागले. मूळचे मेहराज ठाकूर असलेले महामती प्राणनाथ यांनी प्रणामी परंपरेचा विस्तार आणि व्याप्ती वाढवण्यात मोलाची भूमिका बजावली. ७ ऑक्टोबर १६१८ रोजी जामनगर, गुजरात येथे जन्मलेले मेहराज हे जामनगर राज्याचे मुख्य मंत्री केशव ठाकूर यांचे पुत्र होते. वयाच्या १२ वर्षे, २ महिने आणि १० दिवसांचे असताना मेहराज यांची भेट स्वामी देवचंद्र यांच्याशी झाली. या भेटीदरम्यान, स्वामी देवचंद्र यांनी मेहराज यांना ‘निजानम तारतम’ मंत्र देऊन आध्यात्मिक मार्गाची दीक्षा दिली. ‘सुख शीतल करून संसार’ या संकल्पाने प्रेरित होऊन मेहराज यांनी ‘महामती प्राणनाथ’ हे नाव स्वीकारले आणि ‘सुंदरसाथ संघ’ स्थापन केला, जो आध्यात्मिक जागृती आणि वैश्विक प्रेमासाठी समर्पित समुदाय आहे. प्रणामी संप्रदायाचे अनुयायी ‘सुंदरसाथ’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

गुरु देवचंद्र यांच्या निधनानंतर, संप्रदायाचे नेतृत्व त्यांचे पुत्र बिहारी यांच्याकडे आले, जे त्यांच्या हुकूमशाही स्वभावासाठी ओळखले जात होते. बिहारी यांच्या नेतृत्वाच्या शैलीमुळे समुदायात मोठी नाराजी निर्माण झाली, ज्यामध्ये महामती प्राणनाथ यांच्याशी असलेले मतभेदही समाविष्ट होते. कालांतराने, भक्तांनी प्राणनाथ यांना धर्माच्या मार्गदर्शनासाठी स्वतंत्र नेतृत्व स्थापन करण्याची विनंती केली. या विनंतीला प्रतिसाद देत, १६७२ मध्ये प्राणनाथ यांनी सुरतमधील तापी नदीच्या काठी पंचमहामंगलपुरी धाम येथे धर्माचा ध्वज फडकवला, ज्यामुळे प्रणामी परंपरेत एका स्वतंत्र पंथाची स्थापना झाली. प्राणनाथ यांनी जेव्हा या नवीन पीठाची स्थापना केली, तेव्हा सुरतवर मुघल सम्राट औरंगजेबाचे राज्य होते. हा काळ राजकीय अस्थिरतेचा होता, कारण दोन वर्षांपूर्वीच छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सुरतेवर दुसरी स्वारी केली होती.

प्राणनाथ १७ महिने पंचमहामंगलपुरी धाममध्ये वास्तव्यास होते. याच काळात त्यांना ‘महामती’ (महान विचारवंत) ही पदवी आणि ‘प्राणनाथ’ (जीवनाचा स्वामी) हे नाव मिळाले, जे त्यांच्या आध्यात्मिक अधिकाराचे आणि ज्ञानाचे प्रतीक आहे. धाममध्ये असताना त्यांनी ‘श्री कलशवाणी’ या प्रणामी संप्रदायाच्या मूलभूत ग्रंथाच्या १२ अध्यायांमध्ये ५०७ चौपायांची रचना केली. हे कार्य त्याच्या सखोल आध्यात्मिक अंतर्दृष्टी आणि शिकवणींसाठी पूजनीय आहे. याच पवित्र स्थानावरून प्राणनाथ यांनी ‘जागणी यात्रा’ (आध्यात्मिक जागृतीची यात्रा) सुरू केली, जी आत्म-साक्षात्कार आणि दैवी एकतेची तत्त्वे पसरवण्याचे एक अभियान होते. या महत्त्वपूर्ण घटनांमुळे पंचमहामंगलपुरी धामला प्रणामी परंपरेत एक पवित्र तीर्थक्षेत्र मानले जाते.

हे मंदिर सय्यदवाडा परिसरातील एका मोठ्या भूखंडावर वसलेले असून, त्याचे प्रवेशद्वार एखाद्या भव्य राजवाड्याची आठवण करून देते. प्रवेशद्वाराच्या वरच्या भागात राधा-कृष्णाचे एक उत्कृष्ट भित्तिचित्र आहे, जे मंदिराची भगवान श्रीकृष्णाप्रती असलेली भक्ती दर्शवते. प्रवेशद्वाराच्या आत, प्रणामी संप्रदायाचे पूजनीय व्यक्तिमत्त्व असलेल्या सद्गुरू देवचंद्र महाराज आणि प्राणनाथ महाराज यांची सुंदर चित्रे रेखाटलेली आहेत. प्रवेशद्वार स्वतःच एक कलात्मक चमत्कार आहे, ज्यामध्ये पारंपारिक कारागिरी प्रतिबिंबित करणारी गुंतागुंतीची नक्षीकाम आणि चैतन्यमय रंग आहेत.

आतील दरवाजाच्या चौकटीच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपालांचे प्रभावी शिल्प आहे. या शिल्पांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची रचना—ती ब्रिटीश काळातील सैनिकांच्या धर्तीवर तयार करण्यात आली आहेत. हे द्वारपाल बूट, आखूड पँट आणि पारंपारिक अंगरखा घातलेले, छातीवर दारूगोळ्याचा पट्टा, डोक्यावर पगडी आणि हातात रायफल घेतलेले दाखवले आहेत. प्रणामी मंदिराची स्थापना जरी शिवाजी महाराजांच्या काळात झाली असली, तरी प्रवेशद्वाराची रचना आणि शैलीवरून असे दिसून येते की ते नंतरच्या काळात बांधले गेले असावे, ज्याचा पुरावा द्वारपालांच्या वेशभूषेतील ब्रिटीश वसाहतवादी प्रभावातून मिळतो.

मंदिरात प्रवेश केल्यावर, अभ्यागतांचे स्वागत संकुलाच्या मध्यभागी असलेल्या एका प्रशस्त अंगणाद्वारे होते. या अंगणाच्या मध्यभागी एक उंच ध्वजस्तंभ आहे, जो या ठिकाणाचे आध्यात्मिक महत्त्व दर्शवतो. अंगणाच्या चारही बाजूंना दुमजली इमारती आहेत, ज्या संकुलाला सममिती आणि भव्यता प्रदान करतात.

अंगणाच्या उजव्या बाजूला, सुमारे ५-६ फूट उंच चौथऱ्यावर प्रणामी मंदिर उभे आहे. हा चौथरा राधा-कृष्णाची रासलीला आणि महामती प्राणनाथ यांचा राज्याभिषेक (गादी अभिषेक) दर्शवणाऱ्या एका सुंदर भित्तिचित्राने सुशोभित केलेला आहे. मंदिराची रचना पारंपारिक पद्धतीने केलेली आहे, ज्यामध्ये एक छोटा मुखमंडप, एक प्रशस्त सभामंडप आणि गर्भगृह यांचा समावेश आहे.

मंदिराच्या छतावर नागर शैलीत बांधलेले एक उंच शिखर आहे, जे त्याच्या वक्र रचनेसाठी आणि क्लिष्ट नक्षीकामासाठी ओळखले जाते. हे शिखर उरुशृंग पद्धतीचे असून मुख्य संरचनेवर अनेक लहान शिखरे शोभून दिसतात. मुख्य शिखराच्या खाली चारही बाजूंना लहान देवकोष्ठके आहेत, ज्यांच्यामध्ये विविध देवतांच्या कोरीव मूर्ती आहेत. दर्शनी भागावर सिंहाची एक भव्य मूर्ती आहे, जी शक्ती आणि संरक्षणाचे प्रतीक आहे. शिखराच्या सर्वोच्च टोकावर, गोलाकार आमलकाच्या वर एक मोठा आणि सुशोभित कलश विराजमान आहे, जो मंदिराच्या कळसाची शोभा पूर्ण करतो.

मंदिरात दोन साधे मुखमंडप आहेत, ज्यातून भाविक १२ पायऱ्या चढून सभामंडपात प्रवेश करतात. सभामंडपाचे छत सपाट असून त्याच्या दोन्ही बाजूंना रंगीत काचेच्या खिडक्या आहेत, ज्यामुळे या जागेत एक शांत आणि चैतन्यमय वातावरण निर्माण होते. सभामंडपाची भव्यता अधिकच वाढते ती उत्कृष्ट कोरीव काम आणि रंगकाम केलेल्या दगडी खांबांमुळे, जे अद्वितीय कारागिरीचे दर्शन घडवतात. सभागृहाच्या भिंतींच्या बाजूने, पंचमहामंगलपुरी धाम येथे महामती प्राणनाथजींनंतर गादीवर आरूढ झालेल्या प्रमुख आचार्यांची (आध्यात्मिक गुरु) चित्रे प्रदर्शित केलेली आहेत, ज्यामध्ये गोवर्धनचार्य महाराज, श्यामळदास महाराज, अमरेश्वरदास महाराज आणि मूळचंददास महाराज यांचा समावेश आहे.

सभामंडपाच्या शेवटच्या टोकाला, डाव्या बाजूला, घुमटाकार शिखर आणि पवित्र कलशाने सुशोभित असे एक छोटेसे गर्भगृह (देऊळी) आहे. या गर्भगृहात महामती प्राणनाथ यांची गादी विराजमान आहे. या गर्भगृहात सोन्याचा मुलामा आणि नक्षीकाम केलेली एक भव्य मखर (कमान) आहे. या मखराच्या आत गादीवर दोन सोन्याचे, रत्नांनी जडलेले मुकुट अत्यंत आदराने ठेवलेले आहेत. गादीच्या वरच्या बाजूला महामती प्राणनाथ आणि त्यांच्या सहचारिणी तेजकुंवर, ज्यांना बैजूराज महाराज म्हणूनही ओळखले जाते, यांची कोरीव शिल्पे आहेत. गादीच्या अगदी समोर, सोन्याचा मुलामा असलेल्या दोन चौरंगांवर दोन पवित्र पादुका विराजमान आहेत.

मंदिराच्या मुख्य गाभाऱ्याच्या दर्शनी भागात पोलादी सळ्यांची भिंत आहे, जी राधा-कृष्ण, तसेच स्वामी देवचंद्र महाराज आणि प्राणनाथ महाराज यांच्या रंगीबेरंगी चित्रांनी सुशोभित केलेली आहे. गाभाऱ्याच्या बाहेरील दगडी भिंतींवर बन्सीधर कृष्ण (बासरी धारण केलेले कृष्ण), भगवान विष्णू आणि विविध देवसेविकांच्या अत्यंत नक्षीदार कोरीव मूर्ती आहेत. या भिंतींवरील कलाकुसर आणि जिवंत चित्रकला त्यांच्या सौंदर्यात भर घालतात आणि मंदिराचा प्राचीन वारसाही दर्शवतात.

गर्भगृहाच्या आत एक सुवर्णजडित मखर आहे, ज्याच्या दोन्ही बाजूंना मखराच्या खांबांसमोर दोन सुवर्ण हत्ती (गजराज) विराजमान आहेत. या मखरात दोन उंच गाद्या असून त्यावर एक लहान घुमटाकार कळस आहे. गर्भगृहाचे मुख्य केंद्र राधा आणि कृष्णाची पवित्र उपस्थिती आहे. प्रणामी परंपरेत मूर्तींची पूजा केली जात नाही. त्याऐवजी, राधा-कृष्णाचे पवित्र स्वरूप मानल्या जाणाऱ्या ‘तारतमवाणी’ या ग्रंथाची उपासना केली जाते. हा ग्रंथ मखरात प्रतिष्ठित असून, त्याला सोन्याचे मुकुट, सुशोभित वस्त्रे आणि फुलांच्या माळांनी सजवले आहे, जे पवित्र ग्रंथाच्या रूपात राधा-कृष्णाच्या दिव्य उपस्थितीचे प्रतीक आहे.

‘तारतमवाणी’ हा ग्रंथ, ज्याला ‘कुलजम स्वरूप’ असेही संबोधले जाते, हा १७ पवित्र ग्रंथांचा संग्रह आहे. याचे तीन मुख्य भागांत विभाजन केले आहे: १. वैदिक तत्त्वज्ञान: वेदांच्या तत्त्वांवर आधारित ग्रंथ. २. कुराण आणि बायबलमधील आध्यात्मिक शिकवण: या धर्मग्रंथांमधील आध्यात्मिक ज्ञानाचा एक सामंजस्यपूर्ण शोध. आणि ३. ब्रह्मस्तुतीचे शुद्ध स्वरूप: ब्रह्माच्या पूर्ण आणि प्रकट स्वरूपाचे गौरव करणारे ग्रंथ. प्रणामी परंपरेनुसार, ‘कुलजम स्वरूप’ हे आध्यात्मिक जागृतीसाठी एक मार्गदर्शक आहे, ज्याला ‘जागणी’ असे म्हटले जाते. तारतमवाणीच्या माध्यमातून प्राणनाथ महाराजांनी एकेश्वरवाद, समानता आणि हिंदू व मुस्लिमांमधील भेदांसह धार्मिक विभाजन ओलांडण्याचे क्रांतिकारी विचार मांडले. त्यांनी घोषित केले की वेद आणि कुराण यांचा सार एकच आहे आणि ते एकाच वैश्विक ईश्वराविषयी सांगतात. त्यांच्या एका गहन श्लोकातून ही संकल्पना स्पष्ट होते. तो श्लोक असा आहे, ‘जो कुछ कह्या कातेब ने, सोयी कह्या वेद; दोऊ बंदे एक साहिब के, पर लडत बिना पाये भेद.’ याचा अर्थ असा: ‘कुराण जे सांगते तेच वेदही सांगतात; दोघेही एकाच परमेश्वराचे सेवक आहेत, तरीही लोक त्यांच्यातील एकता न समजल्यामुळे आपापसात भांडतात.’ प्राणनाथ यांनी या धर्मग्रंथांना ‘वेद कातेबों की यह कुंजी’ असे संबोधले. याचा अर्थ असा: ‘वेद आणि कुराण यांची गुरुकिल्ली’. त्यांच्या शिकवणीचा उद्देश जाती, धर्म आणि सामाजिक भेदांच्या भिंती तोडणे हा होता, ज्यामुळे मानवतेने मतभेदांच्या पलीकडे जाऊन ईश्वरी एकतेचा स्वीकार करावा, असे प्रोत्साहन दिले.

बुंदेलखंडाचा राजा छत्रसाल आणि त्यांची कन्या मस्तानी हे प्रणामी संप्रदायाचे अनुयायी होते. इतकेच नव्हे, तर प्रणामी संप्रदायाच्या “पंचकम” मध्ये छत्रसालांचे नाव समाविष्ट आहे. इतिहासकार द. ग. गोडसे यांच्या मते, “पंचकम” मध्ये श्री कृष्ण, मुहम्मद, देवचंद्र, प्राणनाथ आणि छत्रसाल यांचा समावेश होतो. गुरू महामती प्राणनाथ आणि छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या प्रेरणेतून छत्रसालांनी बुंदेलखंडात स्वतंत्र राज्य स्थापन केले. छत्रसालांची शिवाजी महाराजांशी भेट झाल्याचा उल्लेख ऐतिहासिक दस्तऐवजांमध्येही आढळतो. महामती प्राणनाथ यांचा दीक्षाविधी १६७२ मध्ये सुरत येथील प्रणामी मंदिरात झाला, त्याच वर्षी छत्रसाल दिलेर खानच्या छावणीतून निसटून बागलाणमध्ये शिवाजी महाराजांच्या आश्रयाला आले होते. त्यावेळी शिवाजी महाराजांनी छत्रसालांना स्वतःचे स्वतंत्र राज्य स्थापन करण्यासाठी प्रोत्साहित केले होते.

महात्मा गांधींच्या मातोश्री, पुतळाबाई, या देखील प्रणामी पंथाच्या अनुयायी होत्या. पोरबंदरमधील गांधींच्या घराच्या जवळच प्राणनाथ यांचे शिष्य स्वामी लाल दास यांचे निवासस्थान होते, जे पुढे प्रणामी मंदिर बनले. याचा परिणाम म्हणून, लहानपणापासूनच प्रणामी पंथाची तत्त्वे – सत्य, अहिंसा आणि धार्मिक सलोखा – यांचा महात्मा गांधींच्या मनावर खोलवर प्रभाव पडला. त्यांनी आपल्या आत्मचरित्रातही याचा उल्लेख केला आहे.

प्रणामी संप्रदायात श्रीकृष्णाच्या भक्तीला विशेष महत्त्व आहे. या संप्रदायाचे अनुयायी असे मानतात की, सद्गुरु देवचंद्रजींना या संप्रदायाची शिकवण थेट भगवान श्रीकृष्णाकडून प्राप्त झाली होती. तथापि, या परंपरेत केवळ बालकृष्णाची पूजा केली जाते. मंदिरात श्रीकृष्ण जन्माष्टमीचा उत्सव अत्यंत उत्साहाने आणि भक्तीभावाने साजरा केला जातो.

मुख्य वैशिष्ट्ये:

  • सुरत रेल्वे स्थानकापासून ३ किमी अंतरावर स्थित.
  •  सुरत शहर परिवहन बसेसद्वारे शहराच्या विविध भागांतून मंदिरात जाण्यासाठी सुलभ सोय उपलब्ध आहे.
  •  मंदिर परिसरात पार्किंगची सुविधा उपलब्ध आहे.
  •  मंदिर संकुलात निवास आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
  •  संपर्क: – मोबाईल: ९९७८९९७३६९, फोन: ०२६१ २४२४९८६
Back To Home