शक्तीनिकेतन मंदिर

जय अम्बे रोड, अडजण पाटिया, सुरत, जिल्हा सुरत

आदि शक्ती पार्वतीच्या मातृत्त्वपूर्ण रूपाची पूजा अंबा, अंबा भवानी किंवा अंबिका म्हणून केली जाते. भारतीय सांस्कृतिक शब्दकोशानुसार, हीच देवी महाकाली, महालक्ष्मी आणि महासरस्वती या तीन मुख्य रूपांत प्रकट होते—जी शक्ती आणि गुणांच्या विविध पैलूंचे प्रतीक आहे. दिव्य ऊर्जेचे मूर्तिमंत रूप असलेल्या अंबा देवीची असंख्य रूपे आणि नावे आहेत. या शक्तिशाली देवीला समर्पित असलेले शक्तिनिकेतन मंदिर सुरतच्या अडाजण पाटिया भागात स्थित आहे. अशी श्रद्धा आहे की ही देवी सर्व इच्छा पूर्ण करते, ज्यामुळे तिचे आशीर्वाद मिळवण्यासाठी मोठ्या संख्येने भाविक येथे आकर्षित होतात.

श्री दुर्गा सप्तशती (एक पूजनीय ग्रंथ) अंबिकेच्या दिव्य उत्पत्तीची कथा सांगते. या ग्रंथानुसार, ती आदिमाया (मूळ देवी) आणि अनंत शक्तीची सर्वोच्च स्वामिनी आहे. देवीने आपल्या भक्तांचे रक्षण करण्यासाठी अनेक अवतार घेतले आहेत. महाकालीच्या रूपात तिच्या पहिल्या अवतारात, तिने मधू आणि कैटभ या राक्षसांचा नाश केला. महालक्ष्मीच्या रूपात तिच्या दुसऱ्या अवतारात, तिने महिषासुर या महिषासुराचा (म्हैसासुराचा) वध केला. महासरस्वतीच्या रूपात तिच्या तिसऱ्या अवतारात, तिने शुंभ आणि निशुंभ या राक्षसांना मारले. दुर्गा सप्तशती विशेषतः महिषासुरमर्दिनीला (महिषासुराचा वध करणारी) तिच्या दुसऱ्या रूपात अंबिका म्हणून संबोधते, जे जगाचे शक्तिशाली रक्षक आणि तारणहार म्हणून तिची भूमिका अधोरेखित करते.

देवीच्या या अवतारामागील पौराणिक कथा अशी आहे की, महिषासुर नावाच्या असुराने देवांचा पराभव करून इंद्राचे सिंहासन बळकावले होते. त्यांच्या निराशेच्या स्थितीत, प्रजापती ब्रह्मदेवांच्या नेतृत्वाखाली सर्व देव भगवान शिव आणि भगवान विष्णू यांच्याकडे मदतीसाठी गेले. हे संकट ऐकून भगवान विष्णू क्रोधीत झाले आणि त्यांच्या मुखातून एक प्रचंड तेज प्रकट झाले. त्याचप्रमाणे, सर्व देवांच्या शरीरातून एक दिव्य प्रकाश बाहेर पडला, ज्यांच्या एकत्रीकरणातून एका भव्य स्त्री रूपाची निर्मिती झाली. या देवीला देवांनी दिलेल्या शस्त्रांनी सुसज्ज करण्यात आले होते: भगवान शिवांनी तिला त्रिशूळ दिले, भगवान विष्णूंनी तिला त्यांचे चक्र अर्पण केले आणि इतर देवतांनी तिला शक्ती देण्यासाठी आपली शस्त्रे दिली. हजारो भुजा असलेल्या या देवीने प्रथम चिक्षुर, चामर, उद्गर, असिलोमा, बाष्कल, परिवारीत, बिडल आणि इतर राक्षस सेनापतींचा पराभव केला आणि शेवटी महिषासुराचाही वध केला. ही देवी दुर्गा, भगवती, चंडिका, अंबा आणि अंबिका अशा विविध नावांनी पूजली जाते.

शक्तीनिकेतन मंदिरात अंबा देवीची मूर्ती असून, हे मंदिर एका इमारतीच्या दुसऱ्या मजल्यावर एका आगळ्यावेगळ्या ठिकाणी स्थित आहे. तळमजल्यावर विविध दुकाने आहेत, तर वरच्या मजल्यावरील मंदिरात जाण्यासाठी १८ पायऱ्यांची शिडी चढून जावे लागते. मंदिरात एक प्रशस्त आणि अर्ध-खुला सभामंडप व गर्भगृह आहे. भाविकांच्या रांगेचे व्यवस्थापन करण्यासाठी आतमध्ये स्टीलच्या पाईपची चौकट बसवण्यात आली आहे. या हॉलचे एक प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे एका उंच चौथऱ्यावर बसवलेला सिंहाचा मोठा पुतळा आहे. हॉलच्या उजव्या बाजूला मंदिर विश्वस्तांचे कार्यालय आहे.

या मंदिरात तीन गर्भगृहे आहेत—एक मुख्य आणि दोन उप-गर्भगृहे. मुख्य गर्भगृहात अंबा देवीची अत्यंत सुंदर अशी संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहे, जी एका नक्षीदार सुवर्ण सिंहासनावर आरूढ आहे. ही मूर्ती अष्टभुजा असून तिचा वर्ण तेजस्वी पांढरा आहे. देवीच्या हातात त्रिशूळ, चक्र, गदा आणि खड्ग आहे. तिच्या इतर हातांमध्ये कमळ, शंख आणि पोथी आहे. तिचा एक हात अभय मुद्रेत आहे. गर्भगृहाच्या वरच्या भागात गजालक्ष्मीचे (हत्तींनी वेढलेली लक्ष्मी) एक मोठे शिल्प सुशोभित केलेले आहे. डाव्या उप-गर्भगृहात शिवलिंग (भगवान शिवाचे प्रतीकात्मक रूप) स्थापित आहे. उजव्या उप-गर्भगृहात भगवान राम, लक्ष्मण आणि सीता यांच्यासोबत राधा आणि कृष्णाच्या मूर्ती आहेत. ही मूर्ती एका भव्य मंदिरात स्थापित केली आहे, जे अर्धचंद्राकृती वज्रपीठावर (एक पवित्र चौथरा) बांधलेले आहे. याव्यतिरिक्त, मुख्य गर्भगृहाच्या दोन्ही बाजूंना भगवान गणेश आणि भगवान हनुमान यांना समर्पित छोटी मंदिरे आहेत, जी मंदिराचे आध्यात्मिक वातावरण पूर्ण करतात.

या मंदिरात नागर वास्तुकलेनुसार तीन शिखरे आहेत. ही शिखरे ‘उरुशृंग’ पद्धतीचे अनुसरण करतात, ज्यामध्ये मुख्य शिखराच्या ‘खांद्यांवर’ त्याच्या लहान प्रतिकृती बसवलेल्या असतात. शिखरांच्या चार कोपऱ्यांवर कलशांचे बारकाईने कोरलेले समूह आहेत, जे देवीच्या मातृत्वाचे प्रतीक आहेत. सभामंडपाच्या वरही एक लहान, पिरॅमिडच्या आकाराचे शिखर आहे.

मंदिरात आरती आणि अभिषेक यांसारखे दैनंदिन विधी केले जातात. शुक्रवारी देवीचा आशीर्वाद घेण्यासाठी भाविकांची मोठी गर्दी असते. मंदिर नवरात्रोत्सव अत्यंत थाटामाटात आणि उत्साहात साजरा करते. रामनवमी, जन्माष्टमी, हनुमान जयंती आणि गणेश जयंती यांसारखे इतर सणही भाविकांच्या मोठ्या गर्दीला आकर्षित करतात.

प्रमुख वैशिष्ट्ये:

  • सुरत रेल्वे स्थानकापासून ५ कि.मी. अंतरावर स्थित.
  •  शहरातील बस सेवा मंदिराला सुरतच्या विविध भागांशी जोडते.
  •  मंदिराच्या जवळ वाहनतळाची सुविधा उपलब्ध आहे.
  •  परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home

मंदिरे