संतराम मंदिर

नडियाद, ता. नडियाद, जि. खेडा

खेडा जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आणि ‘अमूल’च्या वारशासाठी प्रसिद्ध असलेल्या नडियादच्या मध्यवर्ती भागात संतराम महाराजांचे भव्य मंदिर स्थित आहे. भाविक या थोर संतांना श्री दत्तात्रेयांचा अवतार मानतात. ‘गिरनारी बाबा’, ‘विदेही बाबा’ आणि ‘सुखसागरजी’ या नावांनी प्रेमपूर्वक ओळखले जाणारे हे अवधूत (एक मुक्त योगी) यांनी अशा एका आश्रमाची स्थापना केली, जो जात आणि पंथाच्या भिंतींच्या पलीकडे आहे. आज हे ठिकाण एक प्रमुख आध्यात्मिक आणि सामाजिक केंद्र म्हणून कार्य करत असून, दर गुरुवारी, एकादशीला आणि पौर्णिमेला हजारो भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. ‘मानवाची सेवा हीच ईश्वराची सेवा’ या ब्रीदवाक्याचे पालन करत, हे मंदिर आपल्या सेवाभावी कार्याद्वारे भुकेल्यांना अन्न आणि दुर्बलांना वैद्यकीय आधार प्रदान करते.

असे सांगितले जाते की, जेव्हा भगवान स्वामीनारायण नडियादला आले होते, तेव्हा त्यांनी भक्तांची मंदिर बांधण्याची विनंती नाकारली होती आणि त्याऐवजी अशी भविष्यवाणी केली होती की, हे स्थळ एका महान समाजसुधारकासाठी निश्चित झाले आहे, ज्यांची संस्था रयण वृक्षापासून पंचोटेरिया वडापर्यंत विस्तारली जाईल. संतराम महाराज, जे वेद, पुराण आणि योगावर प्रगाढ प्रभुत्व असलेले योगी होते, ते १८१६ मध्ये गिरनार पर्वतावरून नडियादला आले. सुरुवातीला, ते एका रयणाच्या झाडाच्या ढोलीत ध्यानावस्थेत एकांतात राहत असत. पंधरा वर्षांनंतर, जेव्हा ते प्रस्थान करण्याची तयारी करत होते, तेव्हा लखावड येथील पूजभाई पटेल नावाच्या एका भक्त शेतकऱ्याने त्यांना पंचोटेरिया वडाच्या झाडाखाली अडवले. संतांना तिथेच राहण्याची विनंती करताना पूजभाईंनी खंत व्यक्त केली की, त्यांच्या जाण्याने शहराचे भाग्य निघून जाईल. या भक्तीची परीक्षा घेण्यासाठी, महाराजांनी आयुष्यभर सेवेची अट घातली, जी पूजभाईंनी मान्य केली आणि त्यानंतर रयणाच्या झाडाची जमीन आश्रमाच्या पायाभरणीसाठी दान केली.

कालांतराने, लक्ष्मणदासजी नावाचा एक तरुण महाराजांच्या आश्रयाला आला. प्रवासाच्या थकव्यामुळे एका झाडाजवळ बेशुद्ध अवस्थेत सापडलेल्या, महाराजांच्या स्पर्शाने त्यांना नवजीवन मिळाले आणि त्यांनी त्यांचे नाव घेऊन हाक मारली. लक्ष्मणदासजी हे मुख्य शिष्य आणि आश्रमाचे पहिले महंत म्हणून विराजमान झाले. त्यांनी कठोर नियमावली लागू केली.

मंदिराचे प्रशासन, ज्यानुसार आश्रमाच्या कोणत्याही सदस्याने बाहेर निधीची मागणी करू नये, असा नियम करण्यात आला. ही संस्था केवळ ईश्वरी इच्छेनुसार प्राप्त होणाऱ्या अर्पणांवरच अवलंबून आहे. १८३१ मध्ये संतराम महाराजांच्या समाधीनंतर (अंतिम ध्यानावस्थेतील प्रयाण), १८६९ पर्यंत लक्ष्मणदासजींनी अध्यक्षपद भूषवले.

ही गौरवशाली परंपरा चतुर्दस, जयरामदास, मुगुटरामदास, माणिकदास, जानकीदास, नारायणदास आणि विद्यमान नववे महंत, रामदास महाराज यांसारख्या उत्तरोत्तर महंतांनी जपून ठेवली आहे.

त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली, करमसद, वडोदरा, उमरेठ आणि सोजीत्रा यांसारख्या अनेक गावांमध्ये मंदिराच्या शाखांचा विस्तार झाला आहे. या परंपरेचे आध्यात्मिक सार ‘संतराम कल्पतरू’, ‘जीवन पथे’ आणि ‘पद संग्रह’ यांसारख्या ग्रंथांमध्ये गुंफलेले आहे.
संतराम महाराजांचे चरित्र गूढ आणि चमत्कारिक घटनांनी परिपूर्ण आहे.

असे म्हटले जाते की, एकदा प्रवासादरम्यान तहान लागलेली असताना, त्यांनी एका विहिरीवर काम करणाऱ्या मजुराकडे दोर आणि बादलीची मागणी केली. दुर्लक्ष केल्यामुळे, महाराज विहिरीच्या काठी बसले आणि आपल्या योगशक्तीने त्यांनी पाण्याला कोणत्याही साहाय्याशिवाय पृष्ठभागावर येण्याचा आदेश दिला. दुसरी एक कथा एका शेतकऱ्याची आहे, ज्याने महाराजांना जेवणाचे आमंत्रण दिले होते, परंतु महाराजांनी जेवणाऐवजी म्हशीच्या दुधाची मागणी केली. जरी ती म्हैस बराच काळ आटलेली होती, तरीही महाराजांनी त्या शेतकऱ्याला तिच्या खाली तुंबीपात्र (भांडे) धरण्यास सांगितले.

चमत्कारीरित्या, ते पात्र दुधाने भरून वाहू लागले, परंतु ज्या क्षणी शेतकऱ्याने स्वतःसाठी दूध काढण्याचा प्रयत्न केला, त्याच क्षणी गायीचे सड पुन्हा कोरडे पडले. १८३१ च्या माघ शुद्ध पौर्णिमेच्या गुरुवारी, महाराजांनी जिवंत समाधी घेतली. समाधी घेण्यापूर्वी, त्यांनी भक्तांना खड्ड्याबाहेर एक न पेटवलेला तुपाचा दिवा ठेवण्याची सूचना दिली. जसे त्यांचे भौतिक शरीर आत अदृश्य झाले, तशी त्यांच्या ब्रह्मरंध्रातून एक ज्योत प्रकट झाली आणि त्या दिव्याने आपोआप पेट घेतला. ही पवित्र ज्योत नंतर लक्ष्मणदासजींनी मुख्य मंदिरात प्रतिष्ठित केली.

नडियाद येथील हिरवळीने नटलेल्या विस्तीर्ण परिसरात वसलेले हे मंदिर ‘रामद्वार’ मधून प्रवेश करते, जे एक भव्य प्रवेशद्वार असून त्यावर श्रीकृष्णाच्या जीवनातील प्रसंग आणि सुरसुंदरींच्या (स्वर्गीय सौंदर्यवतींच्या) प्रतिमांचे नक्षीकाम अत्यंत बारकाईने कोरलेले आहे.

प्रांगणाच्या दोन्ही बाजूंना अर्धवर्तुळाकार कमानी असलेले सज्जे आहेत आणि मूळ रयन वृक्षाच्या ठिकाणी एक लहान देरी स्थित आहे. तीन मजली मुख्य वास्तू हे प्राचीन हिंदू आणि पारंपारिक गुजराती स्थापत्यकलेचे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे.

गर्भगृहात, जिथे पारंपारिक मूर्तीचा अभाव स्पष्टपणे जाणवतो, तिथे पवित्र पादुका आणि चांदीच्या पीठावर विराजमान महाराजांचा एक प्राचीन फोटो पाहायला मिळतो. १७१ वर्षांहून अधिक काळ जतन केलेली एक अखंड ज्योत या जागेला प्रकाशित करते. वरच्या बाजूला साठ फूट उंच नागर शैलीतील शिखर आहे, ज्याच्या सुवर्ण कळसात योगावरील एक प्राचीन हस्तलिखित सुरक्षित ठेवले असल्याचे सांगितले जाते.

माघ पौर्णिमेला होणारा समाधी महोत्सव हा वार्षिक मुख्य उत्सव असून, तो पाच दिवसांच्या जत्रेने आणि मंदिराच्या शिखरावरून भाविकांवर साखर उधळण्याच्या आगळ्यावेगळ्या परंपरेने साजरा केला जातो. ज्या मुलांच्या बोलण्यात दोष आहेत, अशा मुलांचे पालक संतांचा आशीर्वाद मिळवण्यासाठी ‘बोर वर्षा’ नावाची एक वैशिष्ट्यपूर्ण विधी करतात.

देव दिवाळीच्या काळात, मंदिर परिसर १,२५,००० पणत्यांच्या प्रकाशाने उजळून निघतो, तर दिवाळीनंतरच्या अन्नकूट उत्सवात २,५५० प्रकारच्या खाद्यपदार्थांचा नैवेद्य अर्पण केला जातो.

मंदिराद्वारे नेत्र रुग्णालय, फिजिओथेरपी केंद्र आणि शाळांसह अनेक व्यापक लोककल्याणकारी सुविधांचे संचालन केले जाते. हे मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६ ते दुपारी १२ आणि दुपारी ४ ते रात्री ९ या वेळेत दर्शनासाठी खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  • नडियाद बस स्थानकापासून १.५ कि.मी. आणि खेडापासून २१ कि.मी. अंतरावर स्थित.
  • जिल्ह्यातील अनेक शहरांतून राज्य परिवहन (GSRTC) बसची सुविधा उपलब्ध आहे.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या वाहनतळापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची अनेक सोयीस्कर पर्याय उपलब्ध आहेत.
  • संपर्क – मंदिर कार्यालय, दूरध्वनी: ०२६८ २५५०००५/६.
Back To Home