कैलास धाम

शंकराचार्य नगर, खेडा, ता./जि. खेडा

हिमालयाच्या तिबेटी पर्वतरांगांमध्ये वसलेले कैलास पर्वत आणि त्यासोबत असलेले अलौकिक मानसरोवर हे देवांचे देव भगवान महादेव यांचे आदिम निवासस्थान म्हणून पूजनीय आहे. या पवित्र शिखराचा उल्लेख शिवपुराण, स्कंदपुराण, रामायण आणि महाभारत यांसारख्या प्राचीन धर्मग्रंथांमध्ये अत्यंत आदराने केला आहे. सुमारे ६,६३८ मीटर उंचीवर स्थित असलेल्या या पर्वताची प्रदक्षिणा ५२ किलोमीटरची आहे. या महाकाय पर्वताला ‘शिवपिंडा’चे (भगवान शिवांचे प्रतीकात्मक रूप) जिवंत स्वरूप मानून, भाविक अत्यंत निष्ठेने तीन दिवसांत ही कठीण तीर्थयात्रा पूर्ण करतात. या दिव्य शिखराचे प्रतीकात्मक रूप, ज्याला ‘कैलास धाम’ (शंकराचार्य शिव मंदिर) म्हणून ओळखले जाते, ते खेडा शहरातील शंकराचार्य नगर येथे स्थित आहे. येथे प्रार्थना केल्याने साक्षात कैलास पर्वताच्या प्रदक्षिणेचे पुण्य लाभते, अशी भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे.

येथील मुख्य पुजाऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार, हे मंदिर सुमारे सात ते आठ शतके जुने आहे. या मंदिराची स्थापना नेमकी कोणत्या वर्षी झाली, हे इतिहासाच्या पडद्याआड असले तरी, असे सांगितले जाते की आदि शंकराचार्य यांनी प्राचीन काळी ‘दर्शना’साठी या पवित्र स्थळाला भेट दिली होती. या ठिकाणाशी संबंधित एक अत्यंत भावूक कथा अशी आहे की, परिसरातील एक निष्ठावान शिवभक्त कैलास पर्वताची ‘परिक्रमा’ करण्यास आणि मानसरोवराच्या पवित्र पाण्यात स्नान करण्यास उत्सुक होता. वयोमानामुळे इतका कठीण प्रवास करणे अशक्य झाल्यामुळे, भगवान महादेवांनी त्याच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन त्याला असा दिव्य आशीर्वाद दिला की, जर त्या भक्ताने खेडा येथील या मंदिराची परिक्रमा केली आणि जवळील सरोवरात स्नान केले, तर त्याला हिमालयातील तीर्थयात्रेचे पावित्र्य प्राप्त होईल. अशा प्रकारे, दैवी आज्ञेनुसार, हे मंदिर ‘कैलास धाम’ आणि सरोवर ‘मानसरोवर’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

शहराच्या आणि मुख्य रस्त्यांच्या अगदी जवळ स्थित असलेल्या या मंदिराच्या समोर भाविकांच्या विश्रांतीसाठी आसनव्यवस्था असलेले प्रशस्त पार्किंग क्षेत्र आहे. या क्षेत्राच्या समोर मान सरोवर म्हणून आदराने ओळखला जाणारा विस्तीर्ण तलाव आहे, जो संरक्षक कठड्याने वेढलेला असून त्याच्या बाजूला स्थानिक देवतांची छोटी मंदिरे आहेत. तलावाच्या पाण्याने शुद्ध होऊन भाविक मुख्य मंदिराकडे प्रस्थान करतात. मुख्य वास्तू एका संरक्षक तटबंदीने वेढलेली असून, एका भव्य प्रवेशद्वारातून पक्क्या अंगणात प्रवेश करता येतो. या विस्तीर्ण परिसरात आसनव्यवस्था, सुशोभित बागा, प्रशासकीय कार्यालये, सेवकांसाठी निवासस्थाने, एक ‘भक्तनिवास’ आणि इतर पूरक संरचना.

हे महादेव मंदिर दुमजली वास्तू आहे. खालच्या मजल्यावर आदि शंकराचार्यांचे मंदिर असून, त्याभोवती सर्व स्थापित ‘पीठांच्या’ शंकराचार्यांच्या ध्यानस्थ मूर्ती आहेत. एक जिना मंदिराच्या वरच्या मजल्याकडे जातो. मंदिराच्या दर्शनी भिंतीमध्ये डाव्या आणि उजव्या बाजूला कोनाडे आहेत. डाव्या कोनाड्यात गौरी-हराची प्रतिमा आहे, तर उजव्या कोनाड्यात नंदीवर आरूढ असलेल्या महादेवांचे उठावदार शिल्प आहे. दोन्ही कोनाड्यांच्या वर सिंहाची शिल्पे कोरलेली आहेत. जिन्याशेजारील चौथऱ्यांवर ‘गजराज’ (हत्ती) शिल्पे असून मध्यवर्ती चौथऱ्यावर नंदीची मूर्ती विराजमान आहे. सुमारे पंधरा पायऱ्या चढून गेल्यावर आपण गर्भगृहात पोहोचतो. या अष्टकोनी गर्भगृहाच्या आत, शिवपिंड जमिनीच्या मध्यभागी विराजमान असून, तिला चांदीच्या पाच फण्यांच्या नागाचे संरक्षण लाभले आहे आणि तिच्या दोन्ही बाजूंना ‘त्रिशूळ’ आहेत. शिवपिंडीच्या डाव्या आणि उजव्या बाजूला गणेश आणि हनुमानांच्या संगमरवरी मूर्ती आहेत. मागील भिंतीला लागून देवी पार्वतीची मूर्ती आहे. गर्भगृहाचे गोलाकार छत एका कठड्याने वेढलेले आहे, ज्याच्या मध्यभागी एक भव्य ‘शिखर’ आहे. त्याचा आकार शिवपिंडीसारखा आहे. बाहेरील प्रदक्षिणामार्गावर ‘ज्योतिर्लिंगांना’ समर्पित बारा मंदिरे आहेत, ज्यांची रचना, शिखरे आणि कळस एकमेकांशी तंतोतंत जुळणारे आहेत.

या मंदिराच्या शेजारी, देवी त्रिपुरसुंदरीचे एक नवीन मंदिर उभारण्यात आले आहे. यामध्ये एक सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह असलेल्या या मंदिराच्या प्रवेशद्वारांवर, खांबांवर, भिंतींवर आणि शिखरांवर नक्षीदार कोरीवकाम केलेले आहे. गर्भगृहात दगडी पीठावर देवी त्रिपुरसुंदरीची सुशोभित मूर्ती विराजमान आहे. मंदिराच्या परिसरात गणेश, भैरवनाथ, धनेश्वर भगवान आणि इतर देवतांच्या मूर्ती असलेली छोटी मंदिरे आणि घुमट आहेत. याव्यतिरिक्त, तलावाच्या परिसरात नुकतेच एक नवीन भद्रकाली मंदिर बांधण्यात आले आहे.

महाशिवरात्री हा या मंदिराचा प्रमुख वार्षिक उत्सव आहे. याव्यतिरिक्त, श्रावण महिन्यात नागपंचमी, कृष्ण जन्मोत्सव, रक्षाबंधन आणि ‘श्रावणी सोमवार’ यांसारखे अनेक सण उत्साहात साजरे केले जातात. शंकराचार्यांची जयंती ‘वैशाख शुक्ल पंचमी’ला साजरी केली जाते. चैत्र आणि शारदीय नवरात्र, कार्तिक पौर्णिमा आणि दिवाळी हे इतर महत्त्वाचे सण अत्यंत भक्तिभावाने साजरे केले जातात. या उत्सवांच्या काळात, स्थानिक भाविक भजन, कीर्तन, लघुरुद्र, महाअभिषेक, महामृत्युंजय मंत्राचा जप, शास्त्रपठण आणि महाप्रसाद यांसारख्या धार्मिक कार्यक्रमांत मोठ्या संख्येने सहभागी होतात. मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६ ते दुपारी १२ आणि दुपारी ४ ते रात्री ८ या वेळेत खुले असते.

उपयुक्त माहिती

  • खेडा बस स्थानकापासून ६ किमी अंतरावर स्थित.
  • जिल्ह्यातील विविध शहरांतून खेडा येथे जाण्यासाठी राज्य परिवहन (GSRTC) बस सुविधा उपलब्ध आहेत.
  • खाजगी वाहने मंदिराच्या निर्धारित पार्किंग क्षेत्रापर्यंत पोहोचू शकतात.
  • परिसरात राहण्याची आणि नाश्त्याची सोय उपलब्ध आहे.
Back To Home