रुंधनाथ महादेव मंदिर

डुमस रोड, सुरत, जिल्हा सुरत

सुरतमधील प्राचीन शिवमंदिरांपैकी एक असलेले रुंधनाथ महादेव मंदिर तापी नदीच्या काठावर वसलेले आहे. या मंदिराचा नेमका इतिहास अस्पष्ट असला, तरी ते ४०० वर्षांहून अधिक जुने असल्याचे मानले जाते. तापी पुराणातही या पवित्र स्थळाचा उल्लेख आढळतो. या मंदिरात एक स्वयंभू शिवलिंग आहे, जे एकमुखी रुद्राक्षाच्या आकाराचे आहे. भाविकांची याच्या दैवी ऊर्जेवर गाढ श्रद्धा आहे आणि ते याला बारा ज्योतिर्लिंगांइतकेच महत्त्वपूर्ण मानतात. या श्रद्धेमुळे दररोज शेकडो भाविक दर्शनासाठी मंदिरात येतात.

हिंदू पौराणिक कथांनुसार, रुद्राक्ष हे रुद्राचे (शिवाचे) नेत्र (अक्ष) दर्शवते. दंतकथेनुसार, कठोर तपश्चर्येनंतर जेव्हा शिवाने आपले डोळे उघडले, तेव्हा त्यातून पडलेल्या अश्रूंपासून रुद्राक्षाच्या मण्यांची उत्पत्ती झाली. या मंदिरातील रुद्राक्षाच्या आकाराचे शिवलिंग या मंदिराच्या ‘रुंधनाथ महादेव मंदिर’ या नावाचे प्रेरणास्थान आहे. मगदल्ला गावाचा परिसर, ज्या ठिकाणी हे मंदिर स्थित आहे, त्या ठिकाणाचे नावही या पूजनीय देवतेच्या नावावरूनच ठेवण्यात आले आहे.

मूळतः हे मंदिर आकाराने लहान होते. असे म्हटले जाते की, सुमारे ४०० वर्षांपूर्वी याचा पहिला मोठा जीर्णोद्धार झाला होता. अलीकडेच, मंदिराचे पुन्हा एकदा नूतनीकरण करण्यात आले, ज्यामुळे त्याला आजचे भव्य रूप प्राप्त झाले आहे. भाविक या मंदिराला आध्यात्मिक महत्त्वाने ओतप्रोत भरलेले एक जागृत देवस्थान मानतात.

रुंधनाथ महादेव मंदिराच्या संदर्भात एक रंजक आख्यायिका प्रचलित आहे, जी सौराष्ट्रातील पोपट भारती गोस्वामी नावाच्या एका निष्ठावान शिवभक्ताशी जोडलेली आहे. सुमारे १५० वर्षांपूर्वी, भगवान शिवाने पोपट भारतींच्या स्वप्नात येऊन त्यांना या मंदिरात येऊन सेवा करण्याचे आदेश दिले होते, अशी श्रद्धा आहे. मंदिराचे नेमके ठिकाण माहित नसल्यामुळे, पोपट भारतींनी आपल्या काकांशी या स्वप्नाबद्दल चर्चा केली. त्यांच्या चर्चेदरम्यान, मगदल्ला येथील एका रहिवाशाने त्यांचे बोलणे ऐकले आणि त्यांना मंदिराविषयी माहिती दिली. त्यानंतर, पोपट भारती त्या स्थानिक व्यक्तीसोबत मंदिरात पोहोचले. तेव्हापासून, गोस्वामी कुटुंब या पवित्र स्थळी विधी आणि सेवा करण्यात समर्पित आहे.

हे मंदिर डुमस मार्गावर एका विस्तीर्ण संकुलात स्थित आहे. परिसरात प्रवेश केल्यावर, डाव्या बाजूला संकटमोचन हनुमानाचे एक छोटे मंदिर भाविकांचे स्वागत करते. त्याच्या अगदी समोर, एका उंच चौथऱ्यावर, शनीचे प्रतिनिधित्व करणारा काळ्या पाषाणाचा शिळाखंड आहे. यांच्या शेजारी ऋणमुक्तेश्वर महादेव मंदिर आहे, ज्याबद्दल अशी श्रद्धा आहे की, येथे दर्शन घेतल्याने भक्तांची कर्जे आणि ओझी दूर होण्यास मदत होते.

मुख्य मंदिराच्या रचनेत एक खुला सभा मंडप, अंतराळ, गर्भगृह आणि गर्भगृहाभोवती प्रदक्षिणा मार्ग यांचा समावेश आहे. सभा मंडपामध्ये, भगवान शिवांचा पवित्र नंदी यांच्या मूर्तीसमोर एका सपाट दगडी चौथऱ्यावर सुवर्ण श्रीयंत्र स्थापित केलेले आहे. अंतराळाच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना द्वारपालांच्या मूर्ती आहेत, तर बाजूच्या कोनाड्यांमध्ये गणेश आणि हनुमानांच्या मूर्ती विराजमान आहेत. गर्भगृहामध्ये शिवलिंगाची स्थापना केलेली असून, त्याच ठिकाणी पोपट भारती गोस्वामी यांची समाधी आहे, जी त्यांचे मंदिराशी असलेले शाश्वत नाते दर्शवते.

मुख्य मंदिराच्या समोर एक यज्ञशाळा आहे, जिचा वापर विशेष विधी आणि समारंभांसाठी केला जातो. जवळच, एका पवित्र पिंपळाच्या झाडाखाली एक छोटे मंदिर आहे, ज्यामध्ये विष्णू आणि शालिग्राम (भगवान विष्णूंशी संबंधित पवित्र काळे दगड) यांच्या मूर्ती विराजमान आहेत.

रुंधनाथ महादेव मंदिराची वास्तुकला भव्यता आणि सूक्ष्म कलाकुसरीचा एक सुंदर संगम आहे. हे मंदिर प्रामुख्याने लाल वाळूचा दगड आणि संगमरवरापासून बनवलेले आहे, जे या वास्तूला एक कालातीत सौंदर्य प्रदान करते. याची रचना मुखमंडप, सभामंडप, एक लहान मध्यवर्ती कक्ष (अंतराळ) आणि गर्भगृह यांनी मिळून बनलेली आहे. सभामंडपाच्या दोन्ही बाजूंना विस्तीर्ण व्हरांडे आहेत. हे व्हरांडे आणि मुखमंडप यांच्यावर पिरॅमिडच्या आकाराची उपशिखरे आहेत, तर सभामंडपाच्या वर घुमटाकार शिखर आहे. गर्भगृहाचे शिखर वैशिष्ट्यपूर्ण ‘उरु-शृंग’ शैलीचे असून, त्यावर मुख्य शिखराच्या लहान प्रतिकृती उतरत्या क्रमाने कोरलेल्या आहेत. शिखराच्या सर्वोच्च बिंदूवर एक कोरीव आमलक (चकतीसारखा अलंकार) आणि सुवर्ण कलश विराजमान आहे.

मंदिरात प्रवेशासाठी मुखमंडप आणि व्हरांड्यांसह अनेक मार्ग उपलब्ध आहेत. मुखमंडपाचे खांब आणि छत फुलांच्या आणि भौमितिक नक्षीकामाच्या उत्कृष्ट कोरीव कामांनी सजलेले असून, ते पारंपरिक कारागिरीचे कौशल्य दर्शवतात. सभामंडपात जाणाऱ्या प्रवेशद्वाराच्या वरच्या बाजूला असलेल्या फलकावर (ललाट बिंब) शिव आणि पार्वतीची शिल्पकला कोरलेली आहे, ज्याच्या दोन्ही बाजूंना नंदी आणि सिंहाच्या मूर्ती आहेत. या फलकाच्या वरच्या भागात अत्यंत बारकाईने कोरलेले मकर तोरण (पौराणिक जलचर प्राण्यांचे वैशिष्ट्य असलेले एक सजावटीचे कमानीदार प्रवेशद्वार) आहे.

संगमरवरी फरशीने युक्त असलेला प्रशाल असा सभामंडप, नक्षीदार खांब आणि घुमटाकार छताने सुशोभित आहे. येथील घुमट विशेषतः मनमोहक असून, त्यावर गंगा, सिंधू, तापी, नर्मदा आणि कावेरी यांसारख्या नदी देवतांची उठावदार शिल्पे कोरलेली आहेत. सभामंडपाच्या भिंतींवर असलेल्या सजावटीच्या कोनाड्यांमध्ये (देवकोष्ठांमध्ये) गणेश, हनुमान, अष्टभुजा अंबिका, दत्तात्रेय, आदि शंकराचार्य, साईबाबा, जलाराम बापा आणि राधा-कृष्ण यांसारख्या देवतांच्या अत्यंत सुबक संगमरवरी मूर्ती विराजमान आहेत.

गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर काळ्या पाषाणात कोरलेली, उंच चौथऱ्यावर विराजमान असलेली भगवान शिवांचा पवित्र नंदी, यांची एक भव्य आणि कलाकुसरयुक्त मूर्ती आहे. मंदिराच्या अंतराळात असलेल्या कोनाड्यांमध्ये आरोग्य आणि अन्नाच्या अधिष्ठात्री देवी, शीतला माता आणि अन्नपूर्णा माता यांच्या संगमरवरी मूर्ती प्रतिष्ठित आहेत.

रुंधनाथ महादेव मंदिराचा गाभारा अत्यंत बारकाईने कोरलेल्या दगडी द्वारशाखेने सुशोभित केलेला आहे. या द्वारशाखेच्या एका बाजूला वैष्णव द्वारपालाची मूर्ती आहे, तर दुसऱ्या बाजूला शंख आणि चवरी घेतलेल्या एका परिचारिकेची मूर्ती आहे. गाभाऱ्याच्या मध्यभागी, स्वयंभू शिवलिंग एका अष्टकोनी, चांदीचा मुलामा दिलेल्या, खोलगट जागेत विराजमान आहे. एक अतिशय सुंदर शिवालिंगाच्या वर चांदीचा नाग वेटोळे घालून छत्र बनवून विराजमान आहे. लिंगाच्या वर एक नाजूक कोरीव काम केलेले चांदीचे पात्र (गळंतिका) टांगलेले आहे, ज्याचा उपयोग धार्मिक अभिषेक करण्यासाठी केला जातो.

शिवलिंगाच्या शेजारी भगवान शिवांची ध्यानस्थ मुद्रेतील एक शांत संगमरवरी मूर्ती आहे. जवळच एका चौथऱ्यावर भगवान शिवांचा चांदीचा मुखवटा ठेवलेला आहे, जो उत्सवाच्या प्रसंगी शिवलिंगावर चढवला जातो. गर्भगृहाच्या मागील भिंतीत एक कोनाडा (देवकोष्ट) आहे, ज्यामध्ये माता पार्वतीची मूर्ती विराजमान आहे. गर्भगृहाच्या एका बाजूला लक्ष्मी-नारायण आणि नारायणी माता यांचे छोटे मंदिर आहे, तर दुसऱ्या बाजूला सुवर्णजडित मखर आहे, ज्यामध्ये भगवान राम, लक्ष्मण आणि सीता यांच्या मूर्तींचा राम दरबार शोभून दिसतो.

हे मंदिर भाविकांसाठी दररोज सकाळी ६ ते दुपारी १२ आणि पुन्हा दुपारी ३ ते रात्री ९ वाजेपर्यंत दर्शनासाठी खुले असते. दररोज सकाळी ७ आणि संध्याकाळी ७ वाजता अशा दोन आरत्या केल्या जातात, ज्यासोबत मानस पूजा केली जाते, ज्यामध्ये भाविक आपली प्रार्थना अर्पण करून सहभागी होतात. भाविकांची अशी श्रद्धा आहे की स्वयंभू शिवलिंगाची निस्सीम भक्ती केल्याने जीवनातील संकटे दूर होतात आणि दीर्घकाळ प्रलंबित असलेली कामे पूर्ण होतात. या अतूट श्रद्धेमुळे दररोज सुमारे ७०० भाविक मंदिरात आशीर्वाद घेण्यासाठी येतात.

महाशिवरात्रीच्या दिवशी हे मंदिर उत्साहाचे केंद्र बनते, जिथे हजारो भाविक दर्शनासाठी गर्दी करतात. या शुभ दिवशी लघु रुद्र, अभिषेक (शिवलिंगाला पवित्र स्नान घालणे), हवन आणि विशेष पूजा यांसारखे विधी मोठ्या थाटामाटात पार पडतात. त्याचप्रमाणे, श्रावण महिन्यातही मंदिरात हजारो भाविकांची मोठी गर्दी असते. या काळात उज्जैनच्या प्रसिद्ध महाकाल मंदिरातील परंपरेपासून प्रेरित होऊन, संपूर्णपणे रुद्राक्षांपासून शिवलिंग तयार करण्याची एक अनोखी प्रथा येथे पाळली जाते.

प्रमुख वैशिष्ट्ये

  • सुरत रेल्वे स्थानकापासून १३ कि.मी. अंतरावर स्थित.
  •  सुरत महानगरपालिकेच्या बसेस शहराच्या विविध भागांतून उपलब्ध आहेत.
  •  खाजगी वाहने मंदिराच्या निश्चित केलेल्या वाहनतळापर्यंत पोहोचू शकतात.
  •  मंदिराच्या परिसरात राहण्याची किंवा नाश्त्याची कोणतीही सोय उपलब्ध नाही.
Back To Home