बुलडाणा जिल्ह्यातील चिखली येथील रेणुका माता मंदिर हे माहूरच्या शक्तिपीठाप्रमाणेच एक प्राचीन आणि जागृत देवस्थान मानले जाते. शहराची ग्रामदेवता असलेल्या या देवीवर विदर्भ, खानदेश आणि मराठवाड्यातील हजारो भाविकांची अढळ श्रद्धा आहे. जांबुवती नदीच्या तीरावर वसलेल्या या मंदिराला मोठा ऐतिहासिक वारसा लाभला आहे. सुमारे दीडशे वर्षांपूर्वी संत बचानंद महाराजांनी या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला होता. अलीकडच्या काळात संगमरवरी पाषाणात या मंदिराचे नूतनीकरण करण्यात आल्यामुळे त्याला आता भव्य स्वरूप प्राप्त झाले आहे. येथे चैत्र पौर्णिमेला भरणारी जत्रा विदर्भातील सर्वात मोठ्या उत्सवांपैकी एक आहे.
जांबुवती नदीच्या तीरावर वसलेले हे मंदिर एकेकाळी दाट अरण्याने वेढलेले होते. असे सांगितले जाते की त्याकाळी या जंगलातील हिंस्र प्राणी तहान भागवण्यासाठी मंदिराशेजारील पाण्याच्या झऱ्यापाशी येत असत. विशेषतः निजामशाहीच्या काळात जेव्हा मंदिरांवर हल्ल्यांचे संकट असायचे, तेव्हा गावातील वतनदार मंडळी हातात शस्त्रे घेऊन या देवीच्या मूर्तीचे रक्षण करत असत. या मंदिराचा आधुनिक इतिहास सुमारे दीडशे वर्षांपूर्वीचा आहे. देवीचे निस्सीम भक्त संत बचानंद महाराज यांनी या मंदिराचा कायापालट केला. महाराजांच्या आज्ञेनुसार त्यांच्या देवानंद, 
परमानंद, शिवानंद आणि नागानंद या शिष्यांनी आसपासच्या अनेक गावांमध्ये देवीची मंदिरे उभारली. काही वर्षांपूर्वी या प्राचीन मंदिराची संगमरवरी दगडाचा वापर करून पुनर्बांधणी करण्यात आल्याने मंदिराला सध्याचे देखणे स्वरूप प्राप्त झाले आहे.
हे मंदिर गावाच्या मध्यवर्ती भागात आहे. या परिसरात पूजासाहित्य तसेच प्रसादाची अनेक दुकाने आहेत. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराची भिंत विविध देव-देवतांच्या शिल्पांनी सुशोभित आहे. कमानीच्या आकाराच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना देवीचे वाहन असलेल्या वाघांची शिल्पे आहेत. नगारखान्यातून मंदिराच्या प्रांगणात प्रवेश केल्यावर समोरच मुख्य मंदिराचे दर्शन होते. या मंदिराची रचना अर्धखुला सभामंडप व गर्भगृह अशी आहे. भाविकांच्या सोयीसाठी आणि गर्दीच्या नियोजनासाठी सभामंडपात स्टेनलेस स्टीलचे रेलिंग्स बसवले आहेत. सभामंडपातील खांबांवर कलात्मक कोरीव काम केले आहे आणि त्यावर सूरसुंदरींची शिल्पे साकारली आहेत. याशिवाय राम-लक्ष्मण-सीता, राधा-कृष्ण आणि शेषशायी विष्णू यांच्या मूर्तीही येथे विराजमान आहेत. सभामंडपाच्या मध्यभागी एक यज्ञकुंड आहे. येथे विविध उत्सवांच्या वेळी होमहवन केले जाते.
मंदिराच्या गर्भगृहाचे प्रवेशद्वार आणि दर्शनी भिंतीवर सुबक कोरीव काम करण्यात आले आहे. प्रवेशद्वाराच्या अगदी वरच्या मध्यभागी असलेल्या ललाटबिंबावर गणेशाचे शिल्प कोरलेले आहे. गर्भगृहाच्या भिंतीवर एका बाजूला शिव-पार्वतीचे शिल्प आहे आणि त्याच्या भोवती बारा ज्योतिर्लिंगांच्या प्रतिकृती अत्यंत बारकाव्यांसह कोरल्या आहेत. तसेच भिंतीवर विठ्ठल-रखुमाईच्या मूर्ती व वारकरी संप्रदायातील विविध संतांची शिल्पे कोरलेली आहेत. या भिंतींवरील विविध देवकोष्टके आणि त्यांतील देव-देवतांच्या मूर्ती लक्षवेधक आहेत. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंच्या स्तंभांवर सूरसुंदरी आणि विविध देवतांच्या मूर्ती कोरल्या आहेत. येथील गर्भगृहाला एकूण तीन दरवाजे आहेत. त्यातील दोन द्वारांच्या वर श्रीयंत्र आहे, तर मुख्य प्रवेशद्वाराच्या चौकटीवर गणेशाचे शिल्प आहे.
गर्भगृहात एका मोठ्या चौथऱ्यावर रेणुका मातेची शेंदूरचर्चित तांदळा स्वरूपातील भव्य मूर्ती आहे. हा उत्तराभिमुख तांदळा आकाराने मोठा आहे आणि त्यावर डोळे, भुवया तसेच नाक अत्यंत स्पष्टपणे कोरलेले आहेत. देवीच्या कपाळावर मोठे कुंकू व केसांच्या भांगामध्ये मोत्याची सुंदर बिंदी आहे. देवीने नाकात पारंपरिक नथ,
गळ्यात मंगलसूत्र आणि कानांत मासोळीच्या आकाराची वैशिष्ट्यपूर्ण कुंडले आहेत. या मूर्तीवर चांदीचा सुबक मुकुट आहे. मूर्तीच्या मागे असलेल्या चांदीच्या मखरावर सुंदर कलाकुसर केली आहे. सुरक्षिततेसाठी गर्भगृहासमोर लोखंडी जाळी बसविलेली आहे. येथूनच भाविकांना देवीचे दर्शन घ्यावे लागते.
या मंदिराच्या सभामंडपावर व गर्भगृहावर अशी दोन शिखरे आहेत. सभामंडपावरील शिखर घुमटाकार आहे, तर गर्भगृहावरील मुख्य शिखर मोठे आणि देखणे आहे. हे शिखर वरच्या दिशेने निमुळते होत गेले आहे व त्यावर कोरीव काम करण्यात आले आहे. शिखराच्या प्रत्येक स्तरावर लहान नक्षीदार देवकोष्टके आहेत. त्यांत विविध देव-देवतांच्या मूर्ती विराजमान आहेत. या मूर्तींची मांडणी आणि त्यातील रंगसंगतीमुळे संपूर्ण शिखर आकर्षक वाटते. शिखराच्या सर्वोच्च स्थानी द्विस्तरीय आमलक आणि सुवर्णरंगाचा कळस आहे.
मंदिराच्या उत्सवांमध्ये चैत्र पौर्णिमेला भरणाऱ्या यात्रेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. या यात्रेपूर्वी अनेक दिवस धार्मिक कार्यक्रमांची रेलचेल असते. नजीकचे शेलूद हे गाव रेणुका मातेचे माहेर मानले जाते. त्यामुळे तेथील कालिंका मातेचे मानाचे पातळ रेणुका मातेला चढवल्यानंतरच यात्रेला अधिकृत सुरुवात होते. या यात्रेतील ‘भंदे मिरवणूक’ आणि ‘वगदी प्रदक्षिणा’ ही मुख्य आकर्षणे आहेत. 
भंदे मिरवणुकीत मातीच्या टोपल्यांमध्ये तेल टाकून दिवे प्रज्ज्वलित केले जातात आणि गावातील मानकऱ्यांकडून त्यांची मिरवणूक काढली जाते. वगदी प्रदक्षिणेसाठी पाच वेगवेगळ्या गावांतून मोठ्या बैलगाड्यांवर लाकडी खांब लावून वगदी आणल्या जातात. अपत्यप्राप्तीसाठी नवस केलेले दाम्पत्य आपल्या मुलांना या वगदीला लटकवून नवस पूर्ण करतात. याशिवाय, चर्मकार समाजातील भाविक जिभेवर त्रिशूळ टोचून नवस फेडतात, त्यांना ‘गळकरी’ असे म्हटले जाते.
यात्रेच्या सायंकाळी देवीची ‘वहन मिरवणूक’ निघते. यात देवीची वाघावर स्वार झालेली सुमारे आठ ते दहा फूट उंचीची पंचधातूची मूर्ती बैलगाडीवर ठेवून वाजतगाजत संपूर्ण गावातून फिरवली जाते. लेझीम, बँड आणि नृत्य पथकांच्या सहभागामुळे ही मिरवणूक अतिशय उत्साहपूर्ण असते. याव्यतिरिक्त, भाद्रपद पौर्णिमेला संत बचानंद महाराजांच्या पुण्यतिथीनिमित्त भजन, कीर्तन आणि अन्नदानाचे कार्यक्रम होतात. शारदीय नवरात्रोत्सव देखील येथे मोठ्या प्रमाणावर साजरा होतो. नऊ दिवस सामूहिक रितीने ज्ञानेश्वरी पारायण, देवीभागवत, भारुड आणि गोंधळ यांसारख्या कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. अशा प्रकारे हा संपूर्ण मंदिर परिसर भक्तीच्या चैतन्याने न्हाऊन निघतो.
